Η ΕΚΠΟΡΕΥΣΗ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ (ΠΑΛΑΜΑ)

Του Πρωτ. Γεωργίου Σούλου

 Ο  π. J. Meyendorff γράφει στο A study of Gregory Palamas, St. Vladimir’s Seminary Press, Crestwood , New York 1998, p.228,  ότι «δεν υπάρχει κανείς Βυζαντινός Θεολόγος των μέσων χρόνων, που δεν έλαβε μέρος, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, στην ατέλειωτη διαμάχη για την εκπόρευση του Αγίου Πνεύματος. Εξαίρεση δεν θα μπορούσε να αποτελέσει ο ιερός Γρηγόριος Παλαμάς, η διδασκαλία του οποίου για την εκπόρευση του Αγίου Πνεύματος υπήρξε ουσιαστικά  καί  η  εκκίνηση  της  όλης  θεολογικής  του  πορείας». 

Όντως, αφορμή της θεολογικής παρέμβασης του αγίου Γρηγορίου Παλαμά, ήταν η αντίθεσή του  στις απόψεις του   Βαρλαάμ,  ενός ικανού θεολόγου   και   φιλοσόφου,   στον οποίο ο Αυτοκράτορας  Ανδρόνικος  Γ΄, ανέθεσε το  1334  να διεξαγάγει τον διάλογο με  την  αντιπροσωπία  του  πάπα και της Δυτικής Εκκλησίας, στην  Κωνσταντινούπολη, προκειμένου να επέλθει η ένωση  των δύο  Εκκλησιών.

Ο Βαρλαάμ αντέκρουσε  μεν,  τα επιχειρήματα  των Δυτικών, ο τρόπος δε, που θεολόγησε και η χρησιμοποίηση της διαλεκτικής μεθόδου, κυρίως στο ζήτημα του Filioque, θεωρήθηκε ότι έτεινε προς θεολογικό αγνωστικισμό.

Γι’ αυτό ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, με σκοπό τη  διασάφηση  της αυθεντικής Ορθοδόξου διδασκαλίας,  συγγράφει  το 1335, δύο Αποδεικτικούς Λόγους, περί της εκπορεύσεως του Αγίου Πνεύματος, όχι τόσο ως  απάντηση στον Βαρλαάμ, όσο ως διευκρίνιση προς τους Λατίνους εκπροσώπους και κατ’ επέκταση στη Δυτική Εκκλησία, διότι έκρινε ανεπαρκείς τις θεολογικές θέσεις του Βαρλαάμ στον μεταξύ τους διάλογο, ο οποίος, ειρήσθω εν παρόδω, ακόμη διαρκεί.

Ο ιερός Πατήρ δεν περιορίζεται  μόνο στην αντίρρησή του, αλλά δομεί μέσα από την ήδη υπάρχουσα πατερική γραμματεία, τη δική του άποψη, συμβάλλοντας θετικά στο έτι τρέχον θέμα,  για την εκπόρευση του Αγίου Πνεύματος.

Το παρόν απόσπασμα, εκ του Β΄ Λόγου του, μας δίνει τη δυνατότητα να διαπιστώσουμε την βαθειά θεολογική του γνώση και επάρκεια, η οποία αξίως τον καθιστά μεταξύ των μεγάλων θεολόγων και πατέρων της Ορθόδοξης Εκκλησίας μας.

Απόσπασμα: Λόγος Β΄ παρ 73, Γρηγορίου Παλαμά, Περί Εκπορεύσεως του Αγίου Πνεύματος.

 «Το  Πνεύμα  το  άγιον  προ  αιώνων  και  επ’  αιώνας  και  έτι ιδιαίτατον μεν έχει της ιδιοτρόπου υπάρξεως το εκ του πατρός, της μόνης πηγαίας Θεότητος, εκπορεύεσθαι , τουτέστιν εκ της υπερθέου εκείνης ουσίας καθ’ υπόστασιν μόνην την πατρικήν. Ούτω δε ον εκ του πατρός ούτε αυτού διίσταται ποτέ, και τω υιώ ουχ  ήττον  ήνωται  ουσιωδώς τε και  αδιαστάτως,  αυτώ  τε επαναπαυόμενον   και   ίδιον   αυτού   υπάρχον   και   εν   αυτώ φυσικώς  διατελούν  αεί. Αυτός  γάρ  εστίν  ο  του  πνεύματος ταμίας. Ουδέν ουν καινόν, ει και εξ‘ αυτού και εκ της φύσεως αυτού προϊέναι λέγεται, καθ‘ υπόστασιν μέντοι την πατρικήν και δι‘ αυτού και εξ‘ αυτού φυσικώς και δίδοται και πέμπεται και  προχείται  και  προέρχεται,  δι’  αυτού  διδόμενόν  τε  και φανερούμενον, ει δε βούλει και εκπορευόμενον προς ους άξιον. Και  εκπόρευσιν  γαρ  είπουπερ  αν  εν  τοις  τοιούτοις  ακροάση   την φανέρωσιν νόει».

Το ουσιώδες της παρούσης διδασκαλίας «περί εκπορεύσεως του Αγίου Πνεύματος», σύμφωνα με το παραπάνω κείμενο  του  Γρηγορίου του  Παλαμά,  είναι στο ότι το  Άγιο  Πνεύμα  εκπορεύεται μόνο από τον Πατέρα, ο οποίος είναι πηγή της Θεότητος, «καθ’ ύπαρξιν  και κατ’ ενέργειαν». Δηλαδή, ο Άγιος Γρηγόριος δέχεται «διττή» πρόοδο του Αγίου Πνεύματος.

 Η  «καθ’  ύπαρξιν»  πρόοδος  του  Αγίου  Πνεύματος  είναι  η  άχρονη υποστατική   πρόοδος   του   Πνεύματος   από   μόνο   τον Πατέρα. Τα χαρίσματα αυτής της «αφράστου και  απερινοήτου κινήσεως», περιγράφονται με ενάργεια από τον άγιο  Γρηγόριο, ως εξής:  «Έστι δε καί η αναιτίως  τε    και απολελυμένως πάντῃ  και υπέρ ευδοκίαν   και φιλανθρωπίαν, ως μη κατά θέλησιν αλλά κατά φύσιν μόνην εκ του πατρός ούσα προαιώνιος  και υπερφυεστάτη του πνεύματος εκπόρευσις και κίνησις και πρόοδος». Ήτοι, το Άγιο Πνεύμα έχει μεν ως μόνη πηγή ολόκληρη τη Θεότητα, αλλά εις ό, τι αφορά την υπόστασή Του, μόνο εκ του Πατρός πηγάζει, καθώς ο άγιος Γρηγόριος λέγει: «πηγάζει εκ της θείας φύσεως, αλλά καθ’ υπόστασιν  μόνην  την  πατρικήν».  Στην προσπάθεια να αποδείξει και να καταδείξει   ο ιερός Πατέρας το  γεγονός επιμένει ότι   η   «καθ’   ύπαρξιν   πρόοδος   του   Αγίου Πνεύματος» αποτελεί υποστατικό ιδίωμα μόνοτου Πατρός καί όχι ιδίωμα της κοινής Ουσίας και  στις  τρείς  Θείες  υποστάσεις, διότι αν  το  «γεννάν»  και το «εκπορεύειν» ήταν συστατικό της μιας και μόνης Θείας Ουσίας, τότε θα  γεννιόταν  και ο Υιός     από  το  Άγιο  Πνεύμα  καί  το  Άγιο  Πνεύμα  θα εκπορευόταν και από τον Υιό.

Επομένως κατηγορηματικά ο ιερός  Πατέρας, αποφαίνεται ότι    το  μοναδικό αίτιο  στην  Αγία  Τριάδα είναι ο Πατήρ, «όπερ  άμφω,  το  τε  γεννάν  και Πατήρ  αίτιος  και  μόνος  αρχή  και  πηγή  θεότητος εστίν». ( Β΄ 36 ) Και συνεχίζει λέγων: «Εκεί δε, πάντῃ τε και πάντως εις Πατήρ, εις αίτιος. Ου γάρ ἐστι το γόνιμον αμφοίν,  αλλά μία πηγαία θεότης, ὁ Πατήρ.»

Επομένως, το  Άγιο  Πνεύμα «παρ’  αυτού  δε  μόνου  του Πατρός εκπορεύεται  αχρόνως  και  αναιτίως,  Αυτόν (τον Πατέρα)  μόνον  έχον  αιτίαν εαυτού τον μόνον αγέννητον Πατέρα». Ο άγιος Γρηγόριος υπερασπίζεται την υπόσταση του Θεού Πατέρα, ως την μόνη αρχή,  η οποία θεωρεί ότι  διασπάται  με  τη διατύπωση του  Filioque.  Όντως είναι προφανές ότι αν το Άγιο    Πνεύμα εκπορεύεται και  «εκ  του  Υιού», τότε συνυπάρχουν δύο αιτίες ή αρχές ήτοι: ο Πατήρ καί ο Υιός.

Αν δηλαδή, το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται και «εκ του Υιού», τότε και ο Υιός θα είναι συγχρόνως αίτιος με τον Πατέρα και ακόμη, αν και ο Υιός έχει το ιδίωμα του «εκπορεύειν», τότε θα υπάρχουν δύο αίτια και δύο αιτιατά στην Αγία Τριάδα, με τελικό αποτέλεσμα σύγχυσης των φύσεων και των υποστάσεων  της Αγίας Τριάδος. Συνεχίζων το σκεπτικό του ο άγιος Γρηγόριος λέγει ότι, αφού δεχόμαστε, ότι στην  Αγία  Τριάδα    υπάρχουν  ή  υποστατικά  ή  κοινά ιδιώματα, αν το «εκπορεύειν» είναι κοινό στον Πατέρα καί στον Υιό, τότε  θα  είναι  κοινό  και  στο  Άγιο  Πνεύμα  και τότε «τετράς  έσται  η Τριάς και το Πνεύμα γαρ εκπορεύσει έτερον πνεύμα». Δηλαδή ξεφεύγουμε οριστικά από την Αγία Τριάδα και πιστεύουμε σε Πολυθεΐα.

Ο άγιος Γρηγόριος με ενάργεια και οξυδέρκεια αντικρούει ακόμα και την έμμεση εκπόρευση του Αγίου Πνεύματος, η οποία τοποθετεί τον Υιό ανάμεσα στον Πατέρα και το Άγιον Πνεύμα, αντί του παραδεδεγμένου ότι ο Πατήρ είναι η ένωση των άλλων δύο προσώπων της Αγίας Τριάδος.

Παρατηρούμε, λοιπόν,  ότι  ο  ιερός  Γρηγόριος  οικειώνεται  στη θεολογία του, τις θεολογικές απόψεις των Πατέρων της Ανατολής, εις ό, τι αφορά την  πρωταρχικότητα  των  υποστάσεων  έναντι  της  ουσίας.  Θεωρεί  το  δόγμα  της διπλής εκπορεύσεως, της υποστατικής δηλαδή προόδου του Αγίου Πνεύματος,  εκ  του  Πατρός  καί  εκ  του  Υιού,  ως  μία  απειλή  στις ιδιότητες των υποστάσεων. Το γεγονός ότι ο Θεός είναι Ένας καί Τριαδικός και συγχρόνως το γεγονός ότι η μία υπόσταση (του Πατρός) είναι κοινό αίτιο των  άλλων  δύο  αποτελεί  τη  συγκεφαλαίωση  του  μυστηρίου  της οικονομίας κατά τον Άγιο Γρηγόριο.  Το Άγιο Πνεύμα επομένως δεν  μπορεί  παρά  να  εκπορεύεται  από  μόνο  τον  Πατέρα, καθώς λέγει χαρακτηριστικά ότι «ου το απλώς  εκπορευτόν  ίδιον  του Αγίου  Πνεύματος,  αλλά  το  εκ του Πατρός εκπορευτόν».

Εκτός όμως, από την «καθ’ ύπαρξιν» πρόοδο του Αγ. Πνεύματος από τον Πατέρα, ο Άγιος Γρηγόριος αποδέχεται την πρόοδο του Αγίου Πνεύματος «κατ’ ενέργειαν», η οποία μάλιστα είναι, και έγχρονη καί άχρονη. Τα  χαρίσματα  της  «κατ’  ενέργειαν»   έγχρονης  προόδου  του  Αγίου Πνεύματος, την  οποία  συγκαταβατικά  ο  Άγιος  Γρηγόριος  δέχεται  να ονομαστεί «εκπόρευσις», τα διατυπώνει με σαφήνεια λέγων ότι η πρόοδος αυτή ενεργείται εκ Πατρός δι’ Υἱοῦ, αλλά και εκ του Υιού ακόμη. Ονομάζεται δε,  ευδοκία, αποστολή,  δόσις,  συγκατάβασις και   γίνεται μόνο διά   φιλανθρωπία     και  για συγκεκριμένο σκοπό ή αιτία.

Η «κατ’ ενέργειαν» πρόοδος του Αγίου Πνεύματος είναι φυσικό ιδίωμα της  Αγίας Τριάδος, ως δωρεά και χάρις του Αγίου Πνεύματος, όχι η υπόστασή Του, την οποία δεν μπορεί κανείς να λάβει. Αυτή η πρόοδος του Αγίου Πνεύματος ενεργείται από τον Πατέρα και τον Υιό, αλλά καί από το ίδιο το Άγιο Πνεύμα, ως κοινό ιδίωμα της Αγίας Τριάδος, φανερώνοντας  «το ομοφυές», «το ομότιμο» και «την ομοβουλία» των τριών θείων Υποστάσεων.

Σημαντική  είναι καί η επισήμανση που κάνει ο Γρηγόριος σχετικά με την σύγχυση των Λατίνων, που ταυτίζουν αΐδια την «εκπόρευση» και την «εν χρόνω αποστολή» του Αγίου Πνεύματος. Συνέπεια αυτής της ταυτίσεως είναι η αντίληψή  τους, ότι το  Άγιο Πνεύμα  έχει την  υπόσταση  του και «εκ  του Υιού», δηλαδή το Filioque.

Ο εκ των κορυφαίων, λοιπόν,  θεολόγων του ΙΔ΄ αιώνα, ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, στη διδασκαλία του, για την εκπόρευση του Αγίου Πνεύματος, χρησιμοποιεί ολόκληρη την Εκκλησιαστική γραμματεία και διδασκαλία των Καππαδόκων Πατέρων, όπως του  Κυρίλλου  Αλεξανδρείας,  του  Ιερού  Φωτίου  καί  του  Πατριάρχου Γρηγορίου Β΄ του Κύπριου. Έτσι, πραγμάτωσε τη δική του συμβολή θέμα της εκπόρευσης του Αγίου Πνεύματος, η οποία συνίσταται:

1^ον) Στην διατύπωση ότι το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται εκ της θείας φύσεως,  «καθ’ υπόστασιν» από τον Πατέρα μόνον.

2^ον) Στην διευκρίνηση ότι η άχρονη υποστατική προέλευση του Αγίου Πνεύματος εκ του Πατέρα διακρίνεται ριζικά από την «κατ’ ενέργειαν»   φανέρωση   του   Αγίου   Πνεύματος   εν   χρόνω,   που αποτελεί ενιαία τριαδική ενέργεια.

3^ον) Στην επισήμανση ότι η «κατ’ ενέργειαν» φανέρωση του Αγίου Πνεύματος δεν είναι μόνο έγχρονος,   αλλά καί άχρονος μέσα στην αΐδια κοινωνία των Προσώπων της Αγίας Τριάδος.

Η ΦΑΝΕΡΩΣΗ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΤΡΙΑΔΟΣ

«η της Τριάδος εφανερώθη  προσκύνησις»

Του Πρωτ. Γεωργίου Σούλου

Ο όρος «Αγία Τριάς» αναφέρεται στη διατύπωση της χριστιανικής δογματικής διδασκαλίας, όπου περιγράφει την ύπαρξη του τρισυπόστατου Θεού. Πιστεύουμε, δηλαδή, σε Ένα Θεό με τρεις υποστάσεις ή τρία πρόσωπα, τα οποία είναι ο Πατήρ, ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα και τα οποία είναι αδιαίρετα και ομοούσια κατά τη θεότητα. Δηλαδή, έχουν την ίδια Θεία ουσία, την ίδια δύναμη και την ίδια δόξα και ενέργεια.

Τον όρο «Αγία Τριάς» τον συναντάμε ευρέως στην Πατερική Γραμματεία και στην υμνογραφία της Εκκλησίας μας. Αν, όμως, αναζητήσουμε τον όρο «Αγία Τριάς» ή «Τριάς» στην Αγία Γραφή, διαπιστώνουμε ότι δεν υπάρχει, διότι ο όρος «Τριάς»  εφευρέθηκε, για να περιγραφεί το γεγονός της ύπαρξης των τριών προσώπων, που συνυπάρχουν προαιωνίως και τα οποία είναι ο Θεός. Δεν υπάρχει ούτε και ως περιγραφική ή ονομαστική αναφορά στα τρία πρόσωπα. Ακόμα και το εδάφιο του Ευαγγελίου του Ματθαίου, που περιγράφει την εντολή που έλαβαν οι Μαθητές, για να βγουν στον κόσμο να κηρύξουν και να βαπτίσουν τους ανθρώπους «εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος», είναι μεταγενέστερη διατύπωση.  Η αρχική διατύπωση ήταν «εις το εμόν όνομα ή εν τω ονόματί μου». Ως παρένθεση θα πούμε ότι για τη μεταγενέστερη και επικρατούσα διατύπωση έχει αναπτυχθεί ένας διάλογος, ότι δεν διατηρήθηκε η αρχική για λόγους σκοπιμότητας κ.ο.κ. Δεν μας βρίσκει σύμφωνους οι άγιοι Πατέρες της Εκκλησίας δεν ήσαν πολιτικοί ή πολιτικάντηδες.  Έλεγαν και διατύπωναν τις θεολογικές τους και μόνο αλήθειες.  Ήταν φυσικό ο Χριστός να δώσει την εντολή εξ’ ονόματός Του, διότι ως ένας εκ των  προσώπων της Θεότητος,  έχει ολόκληρη τη Θεία Ουσία, είναι ολόκληρος Θεός επί της γης, δηλαδή ο Ένσαρκος Χριστός δεν είναι εκπρόσωπος του Θεού, που μεταφέρει τη σωτηρία.  Είναι ο ίδιος ο Θεός, που έλαβε ανθρώπινη μορφή, έγινε Θεάνθρωπος «ίνα σώσει τον κόσμο» και στο πρόσωπο του Θεανθρώπου Υιού και Λόγου, ενυπάρχει και ο Πατήρ και το Άγιο Πνεύμα.  Επειδή, όμως, προέκυψαν στο σώμα της Εκκλησίας οι αιρέσεις, αναγκάστηκαν οι άγιοι Πατέρες να θεολογήσουν συστηματικά με οικουμενικές αποφάσεις, που εκφέρονται ως δόγματα, γι’ αυτό και καθιερώθηκε η διατύπωση «εις το όνομα του Πατρός και του και του Αγίου Πνεύματος», η οποία όχι μόνο δεν αλλάζει την ουσία του μυστηρίου του βαπτίσματος, αλλά την ουσιαστικοποιεί και την επισφραγίζει και λεκτικά.

 Κατά συνέπεια, η δογματική διδασκαλία αναφερόμενη στην «Αγία Τριάδα», εννοεί ότι υπάρχει ένας Θεός σε τρία πρόσωπα. Η «Αγία Τριάδα» για την οποιαδήποτε ανθρώπινη ύπαρξη είναι δύσκολο έως αδύνατο να κατανοηθεί πλήρως και πολύ περισσότερο να ερμηνευθεί, διότι ο Θεός, σύμφωνα με τον άγιο Ιωάννη τον Δαμασκηνό, είναι «άπειρος και ακατάληπτος και τούτο μόνον Αυτού καταληπτόν, η απειρία και η ακαταληψία». Αυτή η αδυνατότητα κατανόησης της σχέσης μεταξύ των τριών Θείων Προσώπων, δημιούργησε την ανάγκη διατύπωσης του «τριαδικού δόγματος», προκειμένου το ασύλληπτο και ακατανόητο, να γίνει όσο το δυνατό περισσότερο αντιληπτό και κατανοητό.

 Το τριαδικό ή τριαδολογικό δόγμα, διδάσκει ότι ο Θεός είναι ένας και μόνος κατά την Ουσία ή τη Φύση, αλλά τριαδικός κατά τα πρόσωπα ή τις υποστάσεις. Ο Θεός, δηλαδή, είναι τρισυπόστατος. Οι τρεις αυτές υποστάσεις δεν πρέπει να θεωρηθούν και δεν είναι απλές όψεις ή μορφές της θεότητας, ώστε ο ένας Θεός να αποκαλύπτεται άλλοτε ως Πατέρας, άλλοτε ως Υιός και άλλοτε ως Άγιο Πνεύμα. Ακόμη τα πρόσωπα αυτά δεν είναι από διαφορετική ουσία, ώστε να υπάρχουν τρεις Θεοί. Μία και μόνη Θεία Ουσία και Θεότητα υπάρχει, άναρχη, άκτιστη (αδημιούργητη), άϋλη, αμετάβλητη, αδιαίρετη, παντοδύναμη, τέλεια, χωρίς σύγχυση και χωρίς διαίρεση. Συνεπώς το τριαδικό δόγμα δεν μιλά για τρεις θεούς, ούτε για τα τρία πρόσωπα, που συγχέονται ή συνωστίζονται σε ένα. Τα τρία πρόσωπα όντως είναι ομοούσια και όντως έχουν τις ίδιες ιδιότητες. Το ένα πρόσωπο από το άλλο διακρίνονται στο ότι ο Πατέρας είναι αγέννητος, ο Υιός γεννητός από τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα εκπορευόμενο από τον Πατέρα προαιωνίως. Σε κάθε ενέργεια του Θεού προς τον κόσμο, συμμετέχουν και τα τρία πρόσωπα, αλλά το καθένα με τη δική του τάξη.

 Άρα, ο τριαδικός Θεός περιγράφεται ως «Τρισυπόστατη Μονάδα» η οποία φανερώνεται με ενέργειες και έργα στην κτίση και στην ιστορία. Έχει μεν τρία πρόσωπα, αλλά αυτά τα τρία πρόσωπα δεν αποτελούν τρεις χωριστούς Θεούς, διότι τότε δεν θα είχαμε μονοθεϊσμό, αλλά πολυθεϊσμό ή ορθότερα τριμερισμό του Θεού. Ο λόγος που ο τριαδικός Θεός είναι ένας, αν και με τρεις υποστάσεις, είναι η απουσία χώρου και χρόνου. Επειδή όμως ο χώρος και ο χρόνος είναι δημιουργήματα του Θεού, ο Θεός δεν μπορεί να υπόκειται στον χώρο και στο χρόνο, διότι  ουδεμία σχέση υπάρχει μεταξύ κτιστού και ακτίστου, με αποτέλεσμα να έχουμε το υπέρλογο μυστήριο της «Τρισυπόστατης Μονάδας».

 Δηλαδή, αν και ο Θεός είναι  Ένας και Μοναδικός έχει τρεις υποστάσεις ή πρόσωπα,  τον Πατέρα που  αποτελεί την Αιτία της Θεότητος, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα. Τα τρία πρόσωπα αυτά ή υποστάσεις, έχουν μοναδικές και αμεταβίβαστες ιδιότητες, που προκύπτουν από την άχρονη αρχή στις σχέσεις τους.

Ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Περγάμου και καθηγητής Πανεπιστημίου κ. Ιωάννης (Ζηζιούλας), χαρακτηρίζει μέγιστη όσο και ουσιαστική αποκάλυψη τις τρεις ονομασίες  «Πατήρ», «Yιός», «Πνεύμα», με τις οποίες προσδιορίζεται η υπαρκτική ελευθερία και η προσωπική ετερότητα της «Aιτιώδους Αρχής του υπαρκτού». Kάθε μια από τις τρεις ονομασίες, διδάσκει ο Σεβασμιώτατος, «σημαίνει προσωπική μοναδικότητα σχέσης αυθυπέρβασης και αγάπης. Ο «Πατήρ» δηλώνει ότι η συγκεκριμένη ύπαρξη ούτε γνωρίζεται, ούτε υπάρχει καθ’ εαυτήν και δι’ εαυτήν, αλλά μόνο ως ο «γεννήτωρ» του Yιού και ως ο «εκπορεύων» το Πνεύμα. Αυτό δηλαδή που είναι ο Πατήρ, δηλώνεται όχι με τη θεότητά του, αλλά με την πατρότητα. Την απεριόριστη και απροκαθόριστη ελευθερία Του, να υπάρχει επειδή αγαπάει. Ελευθερία που βεβαιώνεται με τη «γέννηση» του Yιού και την «εκπόρευση» του Πνεύματος.

Την ίδια απόλυτη υπαρκτική ελευθερία δηλώνει και το όνομα «Yιός». Yπάρχει ο Yιός χωρίς η ύπαρξή Του, να «προηγείται» της υιότητας, ώστε να δεσμεύεται υπαρκτικά σε προκαθορισμούς ατομικής (φυσικής) αυτοτέλειας. Αυτό που είναι, σημαίνεται με την εκούσια υιότητα, όχι με την ουσιαστική (ουσίας, δηλαδή αναγκαστική) θεότητα. Είναι Θεός, επειδή υπάρχει, ως Yιός του Πατρός, επειδή η ύπαρξή Του ανταποκρίνεται και παραπέμπει στην ελευθερία της αγάπης του Πατρός.

Το ίδιο και με τη λέξη «Πνεύμα». Σημαίνεται η ενεργός υπαρκτική ετερότητα που παραπέμπει «έργω» στο είναι της αγάπης του Πατρός, στην ελευθερία της αγάπης, ως οντοποιό και ζωοποιό αλήθεια. Το Πνεύμα «εκπορεύεται» από τον Πατέρα, που είναι η αιτιώδης αρχή της υπαρκτικής ελευθερίας, δηλώνοντας με την ύπαρξή Του, το «ίδιον» του Θεού, το γεγονός ότι «ο Θεός αγάπη εστί». Δηλαδή είναι αγάπη, όχι απλώς έχει αγάπη, δηλαδή υπάρχει ως ελευθερία».

Σε άλλο σημείο ο  ίδιος Σεβασμιώτατος κηρύττει ότι «ένας τέλειος κατά τη φύση Θεός, μας έχει αποκαλυφθεί και ότι υπάρχει σε τρεις υποστάσεις, στον Πατέρα, στον Υιό και στο Άγιο Πνεύμα, και αυτές οι Υποστάσεις είναι τέλειες. Έχουν ακριβώς την ίδια φύση, και κατά συνέπεια τις ίδιες ενέργειες, ενώ ο Πατέρας ξεχωρίζει από τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, ο Υιός ξεχωρίζει από τον Πατέρα και το Πνεύμα, ενώ το Πνεύμα δεν είναι ούτε Πατέρας, ούτε Υιός. Διαφέρουν λοιπόν οι τρεις αυτές υποστάσεις μεταξύ τους, μόνο κατά το υποστατικό ιδίωμα. Οι Υποστάσεις αυτές, είναι ασύγχυτες μεταξύ τους, αλλά και η Θεία φύσις, είναι αμέριστη και αδιαίρετη».

Ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός σε σχέση με την Θεία φύση, και τις τρεις υποστάσεις λέγει ότι «παραδεχόμαστε τέλειες τις υποστάσεις, για να μη νοήσουμε σύνθεση στη Θεία φύση, διότι η σύνθεση είναι αρχή της διαστάσεως. Και πάλι λέμε τις τρεις υποστάσεις ότι είναι η μία μέσα στην άλλη, για να μην εισάγουμε πλήθος και συνέλευση θεών. Έτσι, με τις τρεις υποστάσεις παραδεχόμαστε το σύνθετο, καθώς και το ασύγχυτο,  ενώ το ομοούσιο με την σχέση των υποστάσεων, καθώς η μία είναι εντός της άλλης και με την ταυτότητα του θελήματος, και της ενέργειας και της δυνάμεως, και της εξουσίας, και της κινήσεως, αναγνωρίζουμε το αδιαίρετο και την ύπαρξη ενός Θεού. Γιατί ένας πραγματικά Θεός υπάρχει, ο Θεός ( Πατέρας), ο Λόγος και το Πνεύμα Αυτού».

Σύμφωνα με τον  άγιο Ιωάννη τον Δαμασκηνό, «το Θείον, είναι απλό και ασύνθετο. Αν όμως, αποκαλέσουμε το άκτιστο, το άναρχο, το ασώματο, το αθάνατο, το αιώνιο, το αγαθό, το δημιουργικό, το απαράμιλλο, ως ουσιαστικές διαφορές στον Θεό, δηλαδή «διακρίσεις», οι οποίες αναφέρονται στην ουσία Του, στη Θεία φύση Του, ώστε να αποτελείται το θείον από τόσα πολλά, τότε δεν είναι απλό, αλλά σύνθετο, πράγμα που είναι βεβαίως έσχατη ασέβεια.

Είναι λοιπόν ανάγκη να αντιληφθούμε, ότι κάθε τι που λέγεται για τον Θεό, δεν σημαίνει «τι είναι ο Θεός» κατά την ουσία και κατά την φύση, αλλά φανερώνει «τι δεν είναι ο Θεός». Αυτό που είναι πολύ σημαντικό στοιχείο, και πολύ καίριο σημείο της Θεολογίας της Εκκλησίας μας, είναι ότι η Θεία φύσις, η Θεία ουσία, είναι απροσδιόριστη, απερίγραπτη, ακατάληπτη και απρόσιτη, όχι μόνο στην ανθρώπινη διάνοια, αλλά σε οποιαδήποτε κτιστή φύση. Ακόμα και για τους αγγέλους.

Επομένως το όνομα του Θεού στην ολότητά του είναι: Πατήρ, Υιός και Άγιον Πνεύμα. Τρία πρόσωπα, ένας Θεός. Αφού δε τα τρία πρόσωπα είναι ένα «όνομα», δηλαδή μία φύσις, μία ουσία, μία θεότης, τα τρία πρόσωπα είνε ίσα μεταξύ των, κανένα δεν είνε ανώτερο η κατώτερο του άλλου. Κάθε πρόσωπο έχει ολόκληρη τη θεία ουσία, είναι ολόκληρος Θεός. Η διαφορά μεταξύ των τριών προσώπων έγκειται στο ότι ο Πατήρ είναι αγέννητος, ο Υιός γεννάται προαιωνίως από τον Πατέρα, και το Άγιον Πνεύμα εκπορεύεται προαιωνίως από τον Πατέρα,  κατά τη ρήση του Χριστού, την οποία αναφέρει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης, λέγων: «ὅταν δὲ ἔλθῃ ὁ παράκλητος ὃν ἐγὼ πέμψω ὑμῖν παρὰ τοῦ πατρός, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας ὃ παρὰ τοῦ πατρὸς ἐκπορεύεται, ἐκεῖνος μαρτυρήσει περὶ ἐμοῦ».  Όταν δε έλθει ο Παράκλητος, τον οποίον εγώ θα στείλω εις σας εκ μέρους του Πατρός, το Αγιον Πνεύμα, που είναι η αλήθεια και η πηγή της αληθείας και το οποίον εκπορεύεται από τον Πατέρα, εκείνος θα μαρτυρήσει δι' εμέ.  (Ιω. 15,26)

Αυτό διατύπωσαν, ως δόγμα πίστεως, οι άγιοι πατέρες της Α´ Οικουμενικής Συνόδου, σε απάντηση προς τη δοξασία της Δυτικής εκκλησίας και του Πάπα, ο οποίος εισήγαγε την καινοτόμο αίρεση, ότι το Αγιον Πνεύμα εκπορεύεται και από τον Υιό.

Η «Αγία Τριάς» αποτελεί για την ορθόδοξη χριστιανική διδασκαλία την αρχετυπική κοινωνία μεταξύ των τριών Θείων προσώπων, όπου η αγάπη είναι το αίτιο της ύπαρξής της, σύμφωνα με τη διατύπωση του Συμβόλου της Πίστεως, το οποίο εκφράζει την ορθόδοξη διατύπωση του τριαδικού δόγματος περί του Θεού, δηλαδή της Αγίας και Ομοουσίου Τριάδος, όπως φανερώθηκε εις την «εν Ιορδάνη» Βάπτιση του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, όπου «η της Τριάδος εφανερώθη  προσκύνησις».

Η ΝΟΜΟΤΕΛΕΙΑ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΣΤΟ ΧΩΡΟΧΡΟΝΟ

Του Πρωτ. Γεωργίου Σούλου

Έχουμε ήδη αποσύρει κάθε είδους ημερολογίου του περασμένου έτους 2011, αφού πλέον εισήλθαμε αισίως στο νέο έτος το 2012, όπου τα γεγονότα εξελίσσονται και καταγράφονται καθημερινά. Όλοι μας επωμισθήκαμε ένα ακόμη έτος, χωρίς να μπορούμε να γνωρίζουμε τι μας επιφυλάσσει ή τι πρόκειται να συμβεί.  Αυτό το άγνωστο μας προκαλεί δικαιολογημένα φόβο και αγωνία, καθώς επιβεβαιώνεται το προ τριετίας σύνθημα «Merry crisis and a happy new fear», αφού ως Χώρα και Λαός είμαστε στον αστερισμό του «μνημονίου» και δεν μπορούμε ούτε να προγραμματίσουμε, αλλά ούτε να προβλέψουμε ή να οργανώσουμε το προσωπικό, το οικογενειακό και το κοινωνικό μας μέλλον.  

Ο «Χρόνος» για τον άνθρωπο ήταν και είναι ένα μυστήριο που απασχόλησε και συνεχίζει να απασχολεί την θεολογία και την φιλοσοφία διότι η πρόσθεση κάθε νέου έτους στους ώμους εκάστου ανθρώπου είναι αλήθεια ότι μας οδηγεί πλησιέστερα στα έσχατα, στην τελική κρίση.

Παρά ταύτα όλοι μας αυτές τις μέρες στις ευχές που δώσαμε και πήραμε, διατηρήσαμε την ελπίδα και την αισιοδοξία, ευχόμενοι και τούτο  το νέο έτος για τις προσδοκίες μας, για την πολύτιμη υγεία μας, για την ευτυχία μας, για την ευημερία μας, καθώς και για την επίτευξη των προσωπικών και επαγγελματικών στόχων. Προσμένουμε, δηλαδή, ότι ο νέος χρόνος θα φέρει γεγονότα ή καταστάσεις, που θα βελτιώσουν, πρωτίστως την ατομική ψυχολογία μας και ακολούθως την προσωπική μας ανάκαμψη και ευημερία, πέρα και έξω από τα δυσάρεστα γεγονότα του περασμένου χρόνου. Και καλώς πράττουμε, γιατί εμείς ορίζουμε και τις πράξεις και το μέλλον μας.  Ωραίες είναι οι ευχές, αλλά δεν λένε τίποτα αν δεν τις πιστέψουμε οι ίδιοι.   Η ανακαίνιση του χρόνου μπορεί να συμβεί μόνο σε υπαρξιακό-βιωματικό επίπεδο.

Ο πανδαμάτωρ χρόνος δεν ευθύνεται για τα ωραία ή τα άσχημα που μας συμβαίνουν. Ο ένας χρόνος έρχεται μετά τον άλλον.  Ίσως αυτό να είναι και το πλέον σοβαρό υπαρξιακό μας πρόβλημα, καθώς έχουμε τη βεβαιότητα, ότι η παρέλευση ενός ακόμη έτους μας οδηγεί γρηγορότερα στο θάνατο. Αν όμως το δούμε μέσα από την προοπτική της αιωνιότητας, τότε θα κατορθώσουμε να κάνουμε υπέρβαση του χώρου και του χρόνου και η αιωνιότητα θα γίνει ο νέος χρόνος, η νέα προοπτική του μέλλοντός μας, που ανακαινίζει ολόκληρη την ύπαρξή μας, όπου σ’ αυτό τον νέο άχρονο χρόνο δεν έχει καμία σημασία το κοσμικό μας παρόν, διότι το μεταϊστορικό μας «γίγνεσθαι», μας οδηγεί σε νέα ζωή και στη νίκη του θανάτου. Δηλαδή ζώντας κανείς την αιωνιότητα μαζί με τον χρόνο καταργεί το θάνατο και βρίσκεται δε διαρκή κοινωνία με τον Αιώνιο Θεό, χωρίς πια την αμαρτία, διότι αυτό μας βεβαίωσε ο Χριστός λέγων ότι, «Ο πιστεύων εις εμέ έχει ζωήν αιώνιον» (Ιωάν. 6,47). Και τότε η ζωή μεταμορφώνεται σε χαρά και ή ύπαρξη σε αγαλλίαση, ενώ ο χρόνος αποκτά το πραγματικό του νόημα δια της ενώσεως με την αιωνιότητα μέσα στην Θεανθρώπινη ζωή του Χριστού.  Οντολογικά ο χρόνος έχει μία λογική, η οποία μας βοηθά να εισέλθουμε, δια του Λόγου στην αιωνιότητα.  Δηλαδή αυτός που θα βιώσει το χρόνο, έχει τη δυνατότητα να προγευθεί την αιωνιότητα.  Το αντίθετο  είναι για τον άνθρωπο βασανιστική κόλαση.  Γιατί η πραγματική κόλαση, δεν είναι τα γεμάτα από καυτό νερό καζάνια ή οι φλόγες του πυρός, αλλά το μαρτύριο να ζούμε χωρίς τη θέα του Θεού.

Συνεπώς, ο χρόνος αποκαλύπτει την οντολογική αλήθεια της ζωής του ανθρώπου. Και η αλήθεια αυτή συμβαδίζει με τη φθορά και τον θάνατο. Αν ο άνθρωπος δεν βιώσει και δεν αποδεχθεί υπαρξιακά αυτή την πραγματικότητα, μένει ξένος προς την αλήθεια της ζωής και της υπάρξεώς του, διότι ο χρόνος δεν είναι διάφορος της αιωνιότητας, αλλά ταυτίζεται και περικλείει την πρόγευσή της. Η Βασιλεία του Θεού δεν έρχεται μετά από τον χρόνο, αλλά αρχίζει μέσα σ’ αυτόν. Με τον Χριστό το έσχατο προσφέρεται μέσα στο παρόν, διότι ο Χριστός με την ζωή Του, τη διδασκαλία Του, τον θάνατό Του και την Ανάστασή Του, έδωσε στον άνθρωπο την προοπτική της αιωνιότητας.  Μετά τον Χριστό κάθε στιγμή της Ιστορίας προσλαμβάνει εσχατολογικό χαρακτήρα. Γι’ αυτό βιώνοντες τον χρόνο και ζώντες στο παρόν, βρισκόμαστε στο μέσο του παρελθόντος και του μέλλοντος. Ο Απόστολος Παύλος λέγει περί του παρελθόντος ότι «πίστει  νοούμεν κατηρτίσθαι τους αιώνας» (Εβρ. 11,3), Περί δε του μέλλοντος ότι «εκ πίστεως ελπίδα δικαιοσύνης απεκδεχόμεθα» (Γαλ.  5, 5).

Ο Άγιος Ειρηναίος λέγει ότι «ο Θεός έγινε έγχρονος, δια να γίνωμεν ημείς οι έγχρονοι άνθρωποι, αιώνιοι». Δηλαδή, ότι το «χρονικό κορυφώνεται εις το αιώνιο ήδη, εδώ στη γη». Ο Χριστός, κατά τον Παύλο Ευδοκίμωφ, δεν καταλύει τον χρόνο, αλλά τον πληροί, του δίδει νέα αξία και τον εξαγοράζει. Τα αληθινά γεγονότα δεν χάνονται, αλλά μένουν, ως παρακαταθήκη, μέσα στη μνήμη του Θεού. Η ευχή δια τους νεκρούς ζητά από τον Θεό να τους διατηρήσει στη μνήμην του: «μνήσθητι πάντων των κεκοιμημένων επ’ ελπίδι αναστάσεως, ζωής αιωνίου». Αυτή η αναφορά αποδεικνύει, ότι η αιωνιότητα του ανθρώπου δεν αποτελεί απουσία του χρόνου, αλλά πλήρωση αυτού. Το νέο έτος αποτελεί διά τον καθένα πρόκληση και ταυτόχρονα πρόσκληση  προς την αιωνιότητα του Θεού. Ο Απόστολος Παύλος εις την Α΄ προς Τιμόθεο επιστολή του συμβουλεύει: «επιλαβού της αιωνίου ζωής»  και στην  Α΄ Κορ. γράφει ότι «ο καιρός συνεσταλμένος το λοιπόν εστίν, ίνα οι χρώμενοι τω κόσμω τούτω, ως μη καταχρώμενοι, παράγει γαρ το σχήμα του κόσμου τούτου».

Ο χρόνος, λοιπόν, έχει νόημα σωστικό και αποτελεσματικό στο κάθε παρόν. Διαρκούντος του παρόντος, πρέπει να γίνουν οι σωστές επιλογές και να ληφθούν οι κατάλληλες αποφάσεις. Η σωτηρία ή η απώλεια ευρίσκεται σε συνάφεια με το εκάστοτε παρόν. Για τον άνθρωπο τελικά ο χρόνος είναι ελπίδα. Ιδιαίτερα για όσους «εις Χριστόν» βαπτισθήκαμε και πιστεύουμε είναι ελπίδα Αναστάσεως και υπέρβαση της φθοράς και του θανάτου. Είναι δοξολογία, προσευχή και ευχαριστία, ιδιαίτερα τούτες τις Άγιες και Ιερές ημέρες, που ακόμη διανύουμε.

Άριστα, λοιπόν πράξαμε, παρά τις δυσκολίες και τα προβλήματά μας, που ανταλλάξαμε ευχές. Και μάλιστα αισιόδοξες.  Όμως δεν πρέπει, να λησμονούμε, ότι χρειάζεται και ο δικός μας αγώνας και η δική μας προσπάθεια, δια να γίνουν πραγματικότητα οι ευχές των συγγενών και φίλων. Ο Απόστολος Παύλος συμβουλεύει, ιδίως την πρωτοχρονιά: «Βλέπετε ουν πώς ακριβώς περιπατείτε, μη ως άσοφοι, αλλ’ ως σοφοί, εξαγοραζόμενοι τον καιρόν» (Εφεσ. 5, 16). Και «ιδού νυν καιρός ευπρόσδεκτος, ιδού νυν η ημέρα σωτηρίας» (Β’ Κορ. 6, 2).

Κλείνοντας, ας θυμηθούμε και τον Απόστολο Πέτρο, που προτρέπει: «Εν φόβω τον της παροικίας υμών χρόνον αναστράφητε, ειδότες ότι ου φθαρτοίς, αργυρίω ή χρυσίω, ελυτρώθητε, αλλά τιμίω αίματι ως αμνού αμώμου και ασπίλου Χριστού, ώστε την πίστιν υμών και ελπίδα είναι εις Θεόν» (Α’ Πέτρου 1, 17 -21).

Αίσιος και δημιουργικός ο νέος χρόνος για όλους μας!

Μπορείτε να γράψετε εδώ ...

Η ΝΟΜΟΤΕΛΕΙΑ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΣΤΟ ΧΩΡΟΧΡΟΝΟ

Του Πρωτ. Γεωργίου Σούλου

Έχουμε ήδη αποσύρει κάθε είδους ημερολογίου του περασμένου έτους 2011, αφού πλέον εισήλθαμε αισίως στο νέο έτος το 2012, όπου τα γεγονότα εξελίσσονται και καταγράφονται καθημερινά. Όλοι μας επωμισθήκαμε ένα ακόμη έτος, χωρίς να μπορούμε να γνωρίζουμε τι μας επιφυλάσσει ή τι πρόκειται να συμβεί.  Αυτό το άγνωστο μας προκαλεί δικαιολογημένα φόβο και αγωνία, καθώς επιβεβαιώνεται το προ τριετίας σύνθημα «Merry crisis and a happy new fear», αφού ως Χώρα και Λαός είμαστε στον αστερισμό του «μνημονίου» και δεν μπορούμε ούτε να προγραμματίσουμε, αλλά ούτε να προβλέψουμε ή να οργανώσουμε το προσωπικό, το οικογενειακό και το κοινωνικό μας μέλλον.  

Ο «Χρόνος» για τον άνθρωπο ήταν και είναι ένα μυστήριο που απασχόλησε και συνεχίζει να απασχολεί την θεολογία και την φιλοσοφία διότι η πρόσθεση κάθε νέου έτους στους ώμους εκάστου ανθρώπου είναι αλήθεια ότι μας οδηγεί πλησιέστερα στα έσχατα, στην τελική κρίση.

Παρά ταύτα όλοι μας αυτές τις μέρες στις ευχές που δώσαμε και πήραμε, διατηρήσαμε την ελπίδα και την αισιοδοξία, ευχόμενοι και τούτο  το νέο έτος για τις προσδοκίες μας, για την πολύτιμη υγεία μας, για την ευτυχία μας, για την ευημερία μας, καθώς και για την επίτευξη των προσωπικών και επαγγελματικών στόχων. Προσμένουμε, δηλαδή, ότι ο νέος χρόνος θα φέρει γεγονότα ή καταστάσεις, που θα βελτιώσουν, πρωτίστως την ατομική ψυχολογία μας και ακολούθως την προσωπική μας ανάκαμψη και ευημερία, πέρα και έξω από τα δυσάρεστα γεγονότα του περασμένου χρόνου. Και καλώς πράττουμε, γιατί εμείς ορίζουμε και τις πράξεις και το μέλλον μας.  Ωραίες είναι οι ευχές, αλλά δεν λένε τίποτα αν δεν τις πιστέψουμε οι ίδιοι.   Η ανακαίνιση του χρόνου μπορεί να συμβεί μόνο σε υπαρξιακό-βιωματικό επίπεδο.

Ο πανδαμάτωρ χρόνος δεν ευθύνεται για τα ωραία ή τα άσχημα που μας συμβαίνουν. Ο ένας χρόνος έρχεται μετά τον άλλον.  Ίσως αυτό να είναι και το πλέον σοβαρό υπαρξιακό μας πρόβλημα, καθώς έχουμε τη βεβαιότητα, ότι η παρέλευση ενός ακόμη έτους μας οδηγεί γρηγορότερα στο θάνατο. Αν όμως το δούμε μέσα από την προοπτική της αιωνιότητας, τότε θα κατορθώσουμε να κάνουμε υπέρβαση του χώρου και του χρόνου και η αιωνιότητα θα γίνει ο νέος χρόνος, η νέα προοπτική του μέλλοντός μας, που ανακαινίζει ολόκληρη την ύπαρξή μας, όπου σ’ αυτό τον νέο άχρονο χρόνο δεν έχει καμία σημασία το κοσμικό μας παρόν, διότι το μεταϊστορικό μας «γίγνεσθαι», μας οδηγεί σε νέα ζωή και στη νίκη του θανάτου. Δηλαδή ζώντας κανείς την αιωνιότητα μαζί με τον χρόνο καταργεί το θάνατο και βρίσκεται δε διαρκή κοινωνία με τον Αιώνιο Θεό, χωρίς πια την αμαρτία, διότι αυτό μας βεβαίωσε ο Χριστός λέγων ότι, «Ο πιστεύων εις εμέ έχει ζωήν αιώνιον» (Ιωάν. 6,47). Και τότε η ζωή μεταμορφώνεται σε χαρά και ή ύπαρξη σε αγαλλίαση, ενώ ο χρόνος αποκτά το πραγματικό του νόημα δια της ενώσεως με την αιωνιότητα μέσα στην Θεανθρώπινη ζωή του Χριστού.  Οντολογικά ο χρόνος έχει μία λογική, η οποία μας βοηθά να εισέλθουμε, δια του Λόγου στην αιωνιότητα.  Δηλαδή αυτός που θα βιώσει το χρόνο, έχει τη δυνατότητα να προγευθεί την αιωνιότητα.  Το αντίθετο  είναι για τον άνθρωπο βασανιστική κόλαση.  Γιατί η πραγματική κόλαση, δεν είναι τα γεμάτα από καυτό νερό καζάνια ή οι φλόγες του πυρός, αλλά το μαρτύριο να ζούμε χωρίς τη θέα του Θεού.

Συνεπώς, ο χρόνος αποκαλύπτει την οντολογική αλήθεια της ζωής του ανθρώπου. Και η αλήθεια αυτή συμβαδίζει με τη φθορά και τον θάνατο. Αν ο άνθρωπος δεν βιώσει και δεν αποδεχθεί υπαρξιακά αυτή την πραγματικότητα, μένει ξένος προς την αλήθεια της ζωής και της υπάρξεώς του, διότι ο χρόνος δεν είναι διάφορος της αιωνιότητας, αλλά ταυτίζεται και περικλείει την πρόγευσή της. Η Βασιλεία του Θεού δεν έρχεται μετά από τον χρόνο, αλλά αρχίζει μέσα σ’ αυτόν. Με τον Χριστό το έσχατο προσφέρεται μέσα στο παρόν, διότι ο Χριστός με την ζωή Του, τη διδασκαλία Του, τον θάνατό Του και την Ανάστασή Του, έδωσε στον άνθρωπο την προοπτική της αιωνιότητας.  Μετά τον Χριστό κάθε στιγμή της Ιστορίας προσλαμβάνει εσχατολογικό χαρακτήρα. Γι’ αυτό βιώνοντες τον χρόνο και ζώντες στο παρόν, βρισκόμαστε στο μέσο του παρελθόντος και του μέλλοντος. Ο Απόστολος Παύλος λέγει περί του παρελθόντος ότι «πίστει  νοούμεν κατηρτίσθαι τους αιώνας» (Εβρ. 11,3), Περί δε του μέλλοντος ότι «εκ πίστεως ελπίδα δικαιοσύνης απεκδεχόμεθα» (Γαλ.  5, 5).

Ο Άγιος Ειρηναίος λέγει ότι «ο Θεός έγινε έγχρονος, δια να γίνωμεν ημείς οι έγχρονοι άνθρωποι, αιώνιοι». Δηλαδή, ότι το «χρονικό κορυφώνεται εις το αιώνιο ήδη, εδώ στη γη». Ο Χριστός, κατά τον Παύλο Ευδοκίμωφ, δεν καταλύει τον χρόνο, αλλά τον πληροί, του δίδει νέα αξία και τον εξαγοράζει. Τα αληθινά γεγονότα δεν χάνονται, αλλά μένουν, ως παρακαταθήκη, μέσα στη μνήμη του Θεού. Η ευχή δια τους νεκρούς ζητά από τον Θεό να τους διατηρήσει στη μνήμην του: «μνήσθητι πάντων των κεκοιμημένων επ’ ελπίδι αναστάσεως, ζωής αιωνίου». Αυτή η αναφορά αποδεικνύει, ότι η αιωνιότητα του ανθρώπου δεν αποτελεί απουσία του χρόνου, αλλά πλήρωση αυτού. Το νέο έτος αποτελεί διά τον καθένα πρόκληση και ταυτόχρονα πρόσκληση  προς την αιωνιότητα του Θεού. Ο Απόστολος Παύλος εις την Α΄ προς Τιμόθεο επιστολή του συμβουλεύει: «επιλαβού της αιωνίου ζωής»  και στην  Α΄ Κορ. γράφει ότι «ο καιρός συνεσταλμένος το λοιπόν εστίν, ίνα οι χρώμενοι τω κόσμω τούτω, ως μη καταχρώμενοι, παράγει γαρ το σχήμα του κόσμου τούτου».

Ο χρόνος, λοιπόν, έχει νόημα σωστικό και αποτελεσματικό στο κάθε παρόν. Διαρκούντος του παρόντος, πρέπει να γίνουν οι σωστές επιλογές και να ληφθούν οι κατάλληλες αποφάσεις. Η σωτηρία ή η απώλεια ευρίσκεται σε συνάφεια με το εκάστοτε παρόν. Για τον άνθρωπο τελικά ο χρόνος είναι ελπίδα. Ιδιαίτερα για όσους «εις Χριστόν» βαπτισθήκαμε και πιστεύουμε είναι ελπίδα Αναστάσεως και υπέρβαση της φθοράς και του θανάτου. Είναι δοξολογία, προσευχή και ευχαριστία, ιδιαίτερα τούτες τις Άγιες και Ιερές ημέρες, που ακόμη διανύουμε.

Άριστα, λοιπόν πράξαμε, παρά τις δυσκολίες και τα προβλήματά μας, που ανταλλάξαμε ευχές. Και μάλιστα αισιόδοξες.  Όμως δεν πρέπει, να λησμονούμε, ότι χρειάζεται και ο δικός μας αγώνας και η δική μας προσπάθεια, δια να γίνουν πραγματικότητα οι ευχές των συγγενών και φίλων. Ο Απόστολος Παύλος συμβουλεύει, ιδίως την πρωτοχρονιά: «Βλέπετε ουν πώς ακριβώς περιπατείτε, μη ως άσοφοι, αλλ’ ως σοφοί, εξαγοραζόμενοι τον καιρόν» (Εφεσ. 5, 16). Και «ιδού νυν καιρός ευπρόσδεκτος, ιδού νυν η ημέρα σωτηρίας» (Β’ Κορ. 6, 2).

Κλείνοντας, ας θυμηθούμε και τον Απόστολο Πέτρο, που προτρέπει: «Εν φόβω τον της παροικίας υμών χρόνον αναστράφητε, ειδότες ότι ου φθαρτοίς, αργυρίω ή χρυσίω, ελυτρώθητε, αλλά τιμίω αίματι ως αμνού αμώμου και ασπίλου Χριστού, ώστε την πίστιν υμών και ελπίδα είναι εις Θεόν» (Α’ Πέτρου 1, 17 -21).

Αίσιος και δημιουργικός ο νέος χρόνος για όλους μας!

Μπορείτε να γράψετε εδώ ...

ΚΥΡΙΑΚΗ Ι΄ΛΟΥΚΑ

Λουκ.13, 10-17

Του Πρωτ. Γεωργίου Σούλου

Η διήγηση της σημερινής Ευαγγελικής περικοπής μας περιγράφει τη θεραπεία μιας γυναίκας, που λόγω της ασθένειάς της, ήταν κυρτωμένη και ταλαιπωρούνταν επί δεκαοκτώ έτη. Όταν την είδε ο Χριστός, ένα Σάββατο που δίδασκε στη Συναγωγή, την σπλαχνίστηκε, μας λέει ο ευαγγελιστής Λουκάς, και με ένα Του λόγο, χωρίς αυτή να το ζητήσει, τη θεράπευσε. Η επενέργεια του θαύματος αυτού αντί να χαροποιήσει τους φαρισαίους, αντί να θαυμάσουν μαζί με όλο το λαό τα μεγαλεία του Θεού, κίνησε την αγανάκτηση του Αρχισυνάγωγου, που τους κάλεσε να προσέρχονται τις άλλες μέρες για να θεραπεύονται, και να μη «καταλύουν» την αργία του Σαββάτου.  Ο χριστός τον αποκαλεί «υποκριτή», με το επιχείρημα ότι «Ο καθένας σας δε λύνει το βόδι του ή το γαϊδούρι του από το παχνί το Σάββατο και πάει να το ποτίσει; Κι αυτή, που είναι απόγονος του Αβραάμ, και ο σατανάς την είχε δεμένη δεκαοχτώ χρόνια, δεν έπρεπε να λυθεί απ’ αυτά τα δεσμά το Σάββατο;»

Μέσα από τη σημερινή διήγηση ο Κύριος στηλιτεύει την υποκρισία και την τυπολατρία όχι μόνον των φαρισαίων, αλλά και κάθε ανθρώπου, κάθε εποχής. Οι φαρισαίοι της εποχής Του είχαν μετατρέψει τις εντολές του Δεκαλόγου και του Νόμου σε ένα στείρο σύστημα υποχρεώσεων και περιορισμών, και γι αυτό συχνά αντιδρούσαν με αγανάκτηση όταν ο Χριστός θεράπευε τα Σάββατα, σε σημείο να λένε ότι εφόσον δεν τηρεί το Σάββατο, δεν προέρχεται από τον Θεό. «ἔλεγον οὖν ἐκ τῶν Φαρισαίων τινές͵ Οὐκ ἔστιν οὗτος παρὰ θεοῦ ὁ ἄνθρωπος͵ ὅτι τὸ σάββατον οὐ τηρεῖ. ἄλλοι δὲ ἔλεγον͵ Πῶς δύναται ἄνθρωπος ἁμαρτωλὸς τοιαῦτα σημεῖα ποιεῖν; καὶ σχίσμα ἦν ἐν αὐτοῖς.»( Ιω. 9, 16:)

Η υποκρισία κατά τον άγιο Μάξιμο τον Ομολογητή είναι η προσποίηση της φιλίας αντί του μίσους, η εχθρότητα που εκφράζεται σαν συμπάθειας, ο φθόνος που προσποιείται την αγάπη. «Η γαρ υπόκρισις», διδάσκει ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, «εξ οιήσεως γεννάται». Ένας άλλος πνευματικός διδάσκαλος, ο όσιος Θαλάσσιος, παρατηρεί ότι η υποκρισία είναι «ίδιον της κενοδοξίας».

 Η τυπολατρία, κάνει τους ανθρώπους να θεωρούν τους εαυτούς τους αυτάρκεις έναντι του Θεού, σαν τον πλούσιο της περασμένης Κυριακής, που θεωρούσε τον εαυτό του τέλειο, μιας που δεν είχε κλέψει και δεν είχε σκοτώσει.

Γενικότερα η  τυπολατρία τοποθετεί τους τύπους και  τους κανόνες πάνω από το Θεό και πάνω από τις ανθρώπινες ανάγκες. Η τυπολατρία είναι μια μορφή σκλαβιάς. Ο Απ. Παύλος αναφέρει: «Αλλά τότε μεν, εις την εποχήν της αγνοίας και ειδωλολατρίας σας, που δεν είχατε γνωρίσει τον αληθινόν Θεόν, εδουλεύσατε εις θεούς, οι οποίοι εις την πραγματικότητα δεν είναι θεοί. Τώρα όμως που εγνωρίσατε τον αληθινόν Θεόν, η μάλλον έχετε γνωρισθή και αναγνωρισθή από τον Θεόν ως παιδιά του, πως ξαναγυρίζετε πάλιν εις τα ατελή και αδύνατα και φτωχά στοιχεία της ειδωλολατρικής θρησκείας και των τυπικών διατάξεων του Νόμου, εις τα οποία θέλετε, όπως και πριν, να υποδουλωθείτε πάλιν; (Γαλάτας 4: 8 – 9). Η τυπολατρία είναι ελκυστική, αλλά ταυτόχρονα και καταστρεπτική, καθώς μας δίδαξε σήμερα ο χριστός.

Στο πέρασμα του χρόνου υποστηρίχθηκαν δυο απόψεις για τη σχέση τύπου και ουσίας. Κάποιοι θεολόγοι και πιστοί υποστήριξαν, ότι ο τύπος δεν έχει καμιά θεωρητική ή πρακτική αξία. Σ’ αυτή την κατηγορία ανήκουν πολλοί από τους αρχαίους αιρετικούς, που δεν δέχθηκαν κανένα τύπο, ως αναγκαίο για τη σωτηρία του ανθρώπου. Πολλοί από αυτούς έφθασαν στο σημείο να απορρίπτουν και τα βασικά μυστήρια, όπως το βάπτισμα.

Η άλλη άποψη είναι αυτή που  αποδέχεται τον τύπο, ως αναγκαίο για τη σωτηρία και για την πνευματική ζωή των πιοτών. Πρόκειται για ανθρώπους που δεν μπορούν ή δεν θέλουν να χωρίσουν την έκφραση ενός πράγματος ή μιας αλήθειας από το ίδιο το πράγμα ή την ίδια την αλήθεια. Άνθρωποι ζηλωτές τις περισσότερες φορές βλέπουν παγίδες του σατανά σε κάθε αλλαγή των εξωτερικών γνωρισμάτων της πίστεως. Έτσι στην αρχαία Εκκλησία έχουμε ολόκληρο σχίσμα με αφορμή την αλλαγή της ημερομηνίας του Πάσχα. Στα νεώτερα χρόνια η ελληνική Εκκλησία ταλαιπωρήθηκε επί δεκαετίες από το ανάλογο πρόβλημα που δημιουργήθηκε με την εισαγωγή του νέου ημερολογίου. Πρόσφατα κάποια είχαν πρόβλημα με την αλλαγή της ώρας, όπου εμφανίστηκαν πιστοί που αρνούνται να αλλάξουν ακόμη και την ώρα. Οι αιτίες είναι πολλές και διάφορες. Συνήθως υπάρχει άγνοια, την οποία συνοδεύει και φόβος, για κάθε αλλαγή στη ζωή τους, άσχετο σε ποιον τομέα θα σημειωθεί. Έτσι δημιουργείται μια απέχθεια για κάθε τι το νέο και μια ταυτόχρονη προσκόλληση στη σιγουριά του παλαιού. Το αποτέλεσμα είναι η προσκόλληση στα καθιερωμένα μέχρι και των τελευταίων λεπτομερειών.

Αν όμως, η οποιαδήποτε άκαμπτη εμμονή στον τύπο οδηγεί μέχρι και σχίσμα στην Εκκλησία, τότε ο τύπος δεν είναι πια έκφραση συνέπειας και αγάπης, αλλά μέσο για την απομάκρυνση από το ορθό βίωμα. Σε μια τέτοια περίπτωση ο πιστός που βάζει, ως κριτήριο, έναν οποιοδήποτε τύπο, για την πορεία του μέσα στην Εκκλησία, σφάλλει και βρίσκεται σ’ επικίνδυνη και λάθος πορεία. Και είναι επικίνδυνος ο δρόμος αυτός, γιατί καταργεί την ενότητα της Εκκλησίας και καταλύει την ιεραρχική δομή της, αφού πρακτικά κάθε πιστός αποφασίζει μόνος του, για την αναγκαιότητα εφαρμογής των τύπων, λησμονώντας, μέσα στην ακαμψία τους, ότι το πρόταγμα είναι η σωτηρία του ανθρώπου «δι’ ον Χριστός απέθανε».

Το μήνυμα όμως του Ευαγγελίου, το κήρυγμα του Χριστού δίνουν προτεραιότητα στην ελευθερία του ανθρώπινου προσώπου και στοχεύουν στην πνευματική του αποδέσμευση, τόσο από τα δεσμά της αμαρτίας, όσο και από τις στείρες δεσμεύσεις και αγκυλώσεις, που φορτίζουν και καταπιέζουν τον άνθρωπο, ώστε να αποκτήσει ελεύθερη συνείδηση. Διότι  η ελευθερωμένη συνείδηση συντελεί στην πίστη, σε πίστη από αλήθεια και όχι από δοξασίες και τυπολατρίες. Αυτού του είδους η  πίστη είναι σοφία. Και είναι σοφία όταν η συνολικότητα του Εγώ είναι ελαττωμένη και εκμηδενισμένη.

Η υποκριτική, τυπική και μηχανιστική τήρηση των εντολών του Θεού, τελικά, δεν μας προσφέρει τίποτα, αν στην καρδιά μας, δεν πρυτανεύει η αγάπη προς τον πλησίον, η ευσπλαχνία και η διάθεση της προσφοράς και της αυτοθυσίας. Το μήνυμα επομένως της σημερινής περικοπής, μας αγγίζει και μας αφορά όλους, μιας που συχνά, ίσως και ασυναίσθητα, προτάσσουμε την τυπική τήρηση των εντολών του Θεού και βάζουμε σε δεύτερη μοίρα την αγάπη προς τον πλησίον. Ένα μήνυμα παγκόσμιο, που απευθύνει το ευαγγέλιο του Χριστού, το οποίο, σύμφωνα με τον Αρχιεπίσκοπο Αλβανίας κ. Αναστάσιο, «αλλάζει, τα χρωμοσώματα της ανθρώπινης φύσεως, της καθορίζει ένα νέο μυστικό κώδικα εξελίξεως: από τον άνθρωπο στον Θεάνθρωπο, από τον λόγο στην ανάπτυξη της λογικής, από την ένωση του ανθρώπου με τον Λόγο, στην κοινωνία του με τον Λόγο της Αγάπης. Και συνάμα καθορίζει τη μεταμόρφωση ολόκληρης της φύσεως, η οποία συνδέεται ουσιαστικά με τον άνθρωπο. Για όσους δεν πιστεύουν σ’ αυτή την αποκάλυψη, η θέση τούτη παραμένει «σκάνδαλο» και «μωρία». Για τους «κλητούς» όμως, ανεξάρτητα από οποιονδήποτε πολιτισμό κι αν προέρχονται, ο Εσταυρωμένος και Αναστάς Κύριος είναι «Θεού δύναμις και Θεού σοφία» (Α΄ Κορ, 1:24).

Συνοψίζοντας διαπιστώνουμε ότι είναι ανόητο να ακολουθούμε τον φαρισαϊσμό και την υποκρισία και όχι τον ευαγγελικό λόγο του Χριστού, που μας μεταμορφώνει συνεχώς με τη φλόγα της παρουσίας και της φωτοδοτήσεως του Αγίου Πνεύματος, με τα έργα ουσίας και αγάπης και όχι μόνο τύπων και τυπολατρίας. Αλίμονο αν γίνουμε τυπικοί τηρητές των υποχρεώσεών μας απέναντι στο Θεό, και λησμονήσουμε τη μεγαλύτερη των εντολών Του, αυτή της αγάπης προς τον πλησίον.

Μπορείτε να γράψετε εδώ ...

Λουκ. ΙΗ΄ 18-27

Του Πρωτ. Γεωργίου Σούλου

«τα αδύνατα παρά ανθρώποις δυνατά εστί παρά τω Θεώ»

Κατ’ αρχάς να επισημάνουμε ότι η παρουσία του Χριστού και της Εκκλησίας Του στον κόσμο δεν επιδιώκει τη βελτίωση των κοινωνικών δομών, αλλά τη σωτηρία και την ανακαίνιση του ανθρώπου, εντός του κοινωνικού γίγνεσθαι με την προϋπόθεση ότι θα επιτευχθεί, μέσω της εφαρμογής της διδασκαλίας του Κυρίου και της Εκκλησίας, όπως τη διαμόρφωσαν οι άγιοι Πατέρες και διδάσκαλοι.

Στη σημερινή Ευαγγελική περικοπή διαπιστώνουμε, ότι οι παραινέσεις του Χριστού προς τον (πειρακτικά) επερωτώντα Αυτόν άρχοντα πλούσιο, προβλημάτισαν τους παρευρισκομένους, με το σκεπτικό ότι, αφού οι πλούσιοι που θεωρούντο και θεωρούνται, εν πολλοίς και σήμερα, δυστυχώς, ως ευλογημένοι από τον Θεό, δύσκολα θα γίνουν μέτοχοι της σωτηρίας, τότε τι θα απογίνουν οι πτωχοί, οι οποίοι θεωρούντο ταυτόχρονα, ως μη ευλογημένοι;

Διαμορφώθηκε, δηλαδή η εσφαλμένη εντύπωση, ότι κανένας δεν πρόκειται να σωθεί. Ούτε οι πλούσιοι, διότι δεν χειρίζονται τον πλούτο τους, επ’ ωφελεία των συνανθρώπων τους, αλλά ούτε και οι πτωχοί, ως μη «ευλογημένοι». Γι’ αυτό ρώτησαν το Χριστό, το άρα «ποιος θα σωθεί; Η απάντηση ήταν, ότι «τα αδύνατα παρ' ανθρώποις, δυνατά εστί παρά τω Θεώ».

Βεβαίως ούτε ο Χριστός, αλλά ούτε και η Εκκλησία και γενικότερα ο Χριστιανισμός, ως πίστη εξ’ αποκαλύψεως με αγιοπνευματικότητα διακρίνουν τους ανθρώπους σε τάξεις πλουσίων ή πτωχών, αλλά μόνο σε ευσεβείς ή ασεβείς, σε πιστούς ή απίστους, σε αγίους ή αμαρτωλούς. Συνεπώς ο χριστιανός οφείλει να τηρεί όσα του έχουν αποκαλυφθεί και όσα έχει διδαχθεί, ακόμα και μέσα στις αντίξοες συνθήκες, σαν αυτές που διατρέχουμε τούτη την περίοδο της «οικονομικής κρίσεως» άμα δε, και της πνευματικής, έχοντας κατά νου την περαίωση της ομιλίας του Χριστού, ότι «τα αδύνατα παρά ανθρώποις δυνατά εστί παρά τω Θεώ».

Αναφερόμενοι σε αυτή τη ρήση του Κυρίου, πρέπει εξ’ αρχής να διευκρινίσουμε, ότι μιλάμε για το Θεό με ανθρώπινους συμβατικούς όρους. Με αυτή την προϋπόθεση, η παντοδυναμία Του Θεού είναι για τους συνειδητούς πιστούς ένα δεδομένο, που πηγάζει από την Αγία Γραφή, η οποία διδάσκει, ότι ο Θεός μπορεί να κάνει τα αδύνατα δυνατά. Αυτό όντως είναι εμφανές και ορατό στον κάθε καλόπιστο άνθρωπο. Η άπειρη δύναμη του Θεού, δηλαδή η Παντοδυναμία Του, φαίνεται τη στιγμή της «Δημιουργίας» του κόσμου, τον οποίο δημιούργησε με μόνο το λόγο Του. Φαίνεται, εξίσου πολύ στο έργο της σωτηρίας του ανθρώπου, ο οποίος παρά το γεγονός ότι παραδόθηκε στο δέλεαρ του σατανά, διαπράττοντας την αμαρτία, κατήλθε ως Θεάνθρωπος και τον έσωσε, καταπατώντας και καταργώντας το θάνατο και τον διάβολο με τη Σταύρωση και την Ανάσταση Του, αφού είναι γεγονός ότι «θανάτω θάνατον πατήσας». Φαίνεται ακόμη μέσα από τα θαύματα, που έκανε και κάνει χάρη της σωτηρίας του ανθρώπου και τα οποία με θαυμασμό και έκπληξη βλέπει και παρακολουθεί ο άνθρωπος, όπου δίκαια αναφωνεί «μέγας ει, Κύριε, και θαυμαστά τα έργα σου», διαπιστώνοντας ότι όντως «τα αδύνατα παρά ανθρώποις δυνατά εστί παρά τω Θεώ» (Λουκ. ΙΓ΄27)

Συνεπώς η δύναμη του Θεού είναι απεριόριστη και καταδεικνύεται, ότι μόνο ο Θεός μπορεί να πράττει τα πάντα, όσο δύσκολα και αδύνατα και αν φαίνονται, εν αντιθέσει με τη δύναμη του ανθρώπου, η οποία είναι μικρή, όσο μεγάλη και αν φαίνεται, καθώς και περιορισμένη.

Η Αγία Γραφή αναφέρεται πολλάκις και εκτενώς στην παντοδυναμία του Θεού. Στον Ιώβ διαβάζουμε: «Οίδα ότι πάντα δύνασαι, αδυνατεί δε σοι ουδέν». «Γνωρίζω πλέον πολύ καλά, Κύριε, ότι συ δύνασαι τα πάντα, τίποτε δεν είναι αδύνατον εις σε» (Ιώβ ΜΒ΄2). Ο Αρχάγγελος Γαβριήλ λέγει προς την Παρθένο την ημέρα του Ευαγγελισμού της, προκειμένου να της δώσει απάντηση στο «πώς», ενώ είναι παρθένος, θα γεννήσει υιό: «Ουκ αδυνατήσει παρά τω Θεώ παν ρήμα» (Λουκ. Α΄37). Και ο προφήτης Ησαΐας εκφράζει την παντοδυναμία του Θεού λέγων: «Τις εμέτρησε τη χειρί το ύδωρ και τον ουρανόν σπιθαμή και πάσαν την γην δρακί; τις έστησε τα όρη σταθμώ και τας νάπας ζυγώ;» «Ποίος εμέτρησε με την χούφτα του χεριού του όλα τα νερά της υφηλίου, τον ουρανόν με την σπιθαμή του και το χώμα της γης με τη χούφτα του;» (ΗΣ. Μ΄12). Βεβαίως, μόνο ο Παντοδύναμος Θεός. Παράλληλα η Αγία Γραφή ονομάζει το Θεό Παντοκράτορα, όπως και στο «Σύμβολο της Πίστεώς μας», διατυπώνεται, ότι δηλαδή πιστεύουμε «εις έναν Θεόν Πατέρα Παντοκράτορα…».

Βέβαια υπάρχουν και εκείνοι που σκωπτικά ρωτούν: Δεν υπάρχει κάτι που να είναι αδύνατο στο Θεό; Και η Εκκλησία καταφατικά τους απαντά: Ναι, υπάρχει. Υπάρχει το ψεύδος και η αμαρτία. Ο Θεός δεν μπορεί να αμαρτήσει, όπως αμαρτάνουμε εμείς οι άνθρωποι. Ο Θεός δεν μπορεί να πει ψέματα, όπως λέει ο διάβολος και κατά παρακίνηση του διαβόλου και εμείς οι άνθρωποι «αδύνατον ψεύσασθαι Θεόν» (Εβρ. ΣΤ΄18) και ακόμη ότι ο Θεός «πιστός μένει, αρνήσασθαι εαυτόν ου δύναται» (Β΄ Τιμ. Β΄,13). Δηλαδή: «Δεν μπορεί ποτέ να αρνηθεί τον εαυτόν του ο Θεός και να αθετήσει τις υποσχέσεις του».

Για να μπορέσει, όμως κανείς, να αντιληφθεί την Παντοδυναμία του Θεού και την Αγάπη Του είναι αναπόφευκτη η προσωπική προσέγγιση του Θεού, διότι η σχέση μας με τον Θεό είναι η εντελώς προσωπική και απερίγραπτη εμπειρία, που βιώνουμε οντολογικά μαζί Του. Να αισθανόμαστε διαρκώς και πάντοτε την παρουσία Του, διότι ο χρόνος μαζί με τον τόπο δηλώνουν μια παρουσία και ότι ο Θεός ενεργεί, δηλαδή, λειτουργεί ανάμεσα στους ανθρώπους, βιώνεται η δράση Του, πιστοποιείται αντικειμενικά η παρουσία Του, συνειδητοποιείται προσωπικά η ενέργειά Του μέσα στη διαχρονική ζωή και πραγματικότητα, αλλιώτικα θα ζούμε μέσα στην καταθλιπτική μοναξιά μας. Σε μια μοναξιά, στην οποία «ο άλλος είναι η κόλασή μου», όπως λέγει ο Σάτρ. Αυτό δηλαδή, που πρέπει να βιώνουμε είναι τα λόγια του στάρετς Ζωσιμά στους «Αδελφούς Καραμαζόφ» του Ντοστογιέφσκι, όπου ο «καθένας είναι υπεύθυνος για όλους και για όλα μέσα στον κόσμο μας».

Αν θελήσουμε να περιγράψουμε τα δεινά των ημερών μας δεν θα ήταν παράλογο να θυμηθούμε τον Ντοστογιέφσκι που είναι εξαιρετικά επίκαιρος. Αναφερόμενος στη μοναξιά και στην απομόνωση λέγει προφητικά ότι «η μοναξιά και η απομόνωση βασιλεύει παντού κι ιδιαίτερα στον αιώνα μας, μα που ακόμα δεν ολοκληρώθηκε και δεν πέρασε η εποχή της. Γιατί τώρα ο καθένας προσπαθεί να ξεχωρίσει όσο μπορεί τον εαυτό του από τους άλλους, θέλει να δοκιμάσει όλη την πληρότητα της ζωής εν εαυτώ, όμως αυτές οι προσπάθειες δεν καταλήγουν σε πληρότητα ζωής, μα σε ολοκληρωτική αυτοκτονία, γιατί αντί να εκπληρώσει τον προορισμό του, πέφτει στην απομόνωση. Όλοι στον αιώνα μας χώρισαν και γίνανε μονάδες, ο καθένας αποτραβιέται στην μοναξιά του, ο καθένας απομακρύνεται από τον άλλον, κρύβεται και κρύβει το έχειν του και καταλήγει να απωθεί τους ομοίους του και να απωθείται από αυτούς».

Συνεπώς δεν έχουμε πολλές επιλογές, για να βρεθούμε στην ορθή πορεία προς τη σωτηρία μας, παρά να αλλάξουμε τρόπο και στάση ζωής, δηλαδή να μετανοήσουμε. Αυτό ακριβώς, που ζήτησε ο Χριστός από τον πλούσιο άρχοντα, λέγοντάς του να μοιράσει το πλεόνασμα της περιουσίας του στους πτωχούς. Ίσως κάποιος πει. Εμείς ποίο πλεόνασμα να μοιράσουμε; Εδώ μας παίρνουν και το υστέρημά μας. Μας καταληστεύουν. Όντως, εμείς δεν έχουμε πλεόνασμα υλικής αξίας. Έχουμε, όμως, τη δυνατότητα και το χρέος, να σταθούμε ο ένας κοντά στον άλλο και όλοι μαζί κοντά στο Θεό, κοντά στην αγάπη του Θεού, με πίστη και προσευχή, με υπομονή και ελπίδα και ταυτόχρονα «γρηγορούντες και μη καθεύδοντες», διότι όντως «τα αδύνατα παρά ανθρώποις δυνατά εστί παρά τω Θεώ»!

Λουκ. ΙΗ΄ 18-27

Του Πρωτ. Γεωργίου Σούλου

«τα αδύνατα παρά ανθρώποις δυνατά εστί παρά τω Θεώ»

Κατ’ αρχάς να επισημάνουμε ότι η παρουσία του Χριστού και της Εκκλησίας Του στον κόσμο δεν επιδιώκει τη βελτίωση των κοινωνικών δομών, αλλά τη σωτηρία και την ανακαίνιση του ανθρώπου, εντός του κοινωνικού γίγνεσθαι με την προϋπόθεση ότι θα επιτευχθεί, μέσω της εφαρμογής της διδασκαλίας του Κυρίου και της Εκκλησίας, όπως τη διαμόρφωσαν οι άγιοι Πατέρες και διδάσκαλοι.

Στη σημερινή Ευαγγελική περικοπή διαπιστώνουμε, ότι οι παραινέσεις του Χριστού προς τον (πειρακτικά) επερωτώντα Αυτόν άρχοντα πλούσιο, προβλημάτισαν τους παρευρισκομένους, με το σκεπτικό ότι, αφού οι πλούσιοι που θεωρούντο και θεωρούνται, εν πολλοίς και σήμερα, δυστυχώς, ως ευλογημένοι από τον Θεό, δύσκολα θα γίνουν μέτοχοι της σωτηρίας, τότε τι θα απογίνουν οι πτωχοί, οι οποίοι θεωρούντο ταυτόχρονα, ως μη ευλογημένοι;

Διαμορφώθηκε, δηλαδή η εσφαλμένη εντύπωση, ότι κανένας δεν πρόκειται να σωθεί. Ούτε οι πλούσιοι, διότι δεν χειρίζονται τον πλούτο τους, επ’ ωφελεία των συνανθρώπων τους, αλλά ούτε και οι πτωχοί, ως μη «ευλογημένοι». Γι’ αυτό ρώτησαν το Χριστό, το άρα «ποιος θα σωθεί; Η απάντηση ήταν, ότι «τα αδύνατα παρ' ανθρώποις, δυνατά εστί παρά τω Θεώ».

Βεβαίως ούτε ο Χριστός, αλλά ούτε και η Εκκλησία και γενικότερα ο Χριστιανισμός, ως πίστη εξ’ αποκαλύψεως με αγιοπνευματικότητα διακρίνουν τους ανθρώπους σε τάξεις πλουσίων ή πτωχών, αλλά μόνο σε ευσεβείς ή ασεβείς, σε πιστούς ή απίστους, σε αγίους ή αμαρτωλούς. Συνεπώς ο χριστιανός οφείλει να τηρεί όσα του έχουν αποκαλυφθεί και όσα έχει διδαχθεί, ακόμα και μέσα στις αντίξοες συνθήκες, σαν αυτές που διατρέχουμε τούτη την περίοδο της «οικονομικής κρίσεως» άμα δε, και της πνευματικής, έχοντας κατά νου την περαίωση της ομιλίας του Χριστού, ότι «τα αδύνατα παρά ανθρώποις δυνατά εστί παρά τω Θεώ».

Αναφερόμενοι σε αυτή τη ρήση του Κυρίου, πρέπει εξ’ αρχής να διευκρινίσουμε, ότι μιλάμε για το Θεό με ανθρώπινους συμβατικούς όρους. Με αυτή την προϋπόθεση, η παντοδυναμία Του Θεού είναι για τους συνειδητούς πιστούς ένα δεδομένο, που πηγάζει από την Αγία Γραφή, η οποία διδάσκει, ότι ο Θεός μπορεί να κάνει τα αδύνατα δυνατά. Αυτό όντως είναι εμφανές και ορατό στον κάθε καλόπιστο άνθρωπο. Η άπειρη δύναμη του Θεού, δηλαδή η Παντοδυναμία Του, φαίνεται τη στιγμή της «Δημιουργίας» του κόσμου, τον οποίο δημιούργησε με μόνο το λόγο Του. Φαίνεται, εξίσου πολύ στο έργο της σωτηρίας του ανθρώπου, ο οποίος παρά το γεγονός ότι παραδόθηκε στο δέλεαρ του σατανά, διαπράττοντας την αμαρτία, κατήλθε ως Θεάνθρωπος και τον έσωσε, καταπατώντας και καταργώντας το θάνατο και τον διάβολο με τη Σταύρωση και την Ανάσταση Του, αφού είναι γεγονός ότι «θανάτω θάνατον πατήσας». Φαίνεται ακόμη μέσα από τα θαύματα, που έκανε και κάνει χάρη της σωτηρίας του ανθρώπου και τα οποία με θαυμασμό και έκπληξη βλέπει και παρακολουθεί ο άνθρωπος, όπου δίκαια αναφωνεί «μέγας ει, Κύριε, και θαυμαστά τα έργα σου», διαπιστώνοντας ότι όντως «τα αδύνατα παρά ανθρώποις δυνατά εστί παρά τω Θεώ» (Λουκ. ΙΓ΄27)

Συνεπώς η δύναμη του Θεού είναι απεριόριστη και καταδεικνύεται, ότι μόνο ο Θεός μπορεί να πράττει τα πάντα, όσο δύσκολα και αδύνατα και αν φαίνονται, εν αντιθέσει με τη δύναμη του ανθρώπου, η οποία είναι μικρή, όσο μεγάλη και αν φαίνεται, καθώς και περιορισμένη.

Η Αγία Γραφή αναφέρεται πολλάκις και εκτενώς στην παντοδυναμία του Θεού. Στον Ιώβ διαβάζουμε: «Οίδα ότι πάντα δύνασαι, αδυνατεί δε σοι ουδέν». «Γνωρίζω πλέον πολύ καλά, Κύριε, ότι συ δύνασαι τα πάντα, τίποτε δεν είναι αδύνατον εις σε» (Ιώβ ΜΒ΄2). Ο Αρχάγγελος Γαβριήλ λέγει προς την Παρθένο την ημέρα του Ευαγγελισμού της, προκειμένου να της δώσει απάντηση στο «πώς», ενώ είναι παρθένος, θα γεννήσει υιό: «Ουκ αδυνατήσει παρά τω Θεώ παν ρήμα» (Λουκ. Α΄37). Και ο προφήτης Ησαΐας εκφράζει την παντοδυναμία του Θεού λέγων: «Τις εμέτρησε τη χειρί το ύδωρ και τον ουρανόν σπιθαμή και πάσαν την γην δρακί; τις έστησε τα όρη σταθμώ και τας νάπας ζυγώ;» «Ποίος εμέτρησε με την χούφτα του χεριού του όλα τα νερά της υφηλίου, τον ουρανόν με την σπιθαμή του και το χώμα της γης με τη χούφτα του;» (ΗΣ. Μ΄12). Βεβαίως, μόνο ο Παντοδύναμος Θεός. Παράλληλα η Αγία Γραφή ονομάζει το Θεό Παντοκράτορα, όπως και στο «Σύμβολο της Πίστεώς μας», διατυπώνεται, ότι δηλαδή πιστεύουμε «εις έναν Θεόν Πατέρα Παντοκράτορα…».

Βέβαια υπάρχουν και εκείνοι που σκωπτικά ρωτούν: Δεν υπάρχει κάτι που να είναι αδύνατο στο Θεό; Και η Εκκλησία καταφατικά τους απαντά: Ναι, υπάρχει. Υπάρχει το ψεύδος και η αμαρτία. Ο Θεός δεν μπορεί να αμαρτήσει, όπως αμαρτάνουμε εμείς οι άνθρωποι. Ο Θεός δεν μπορεί να πει ψέματα, όπως λέει ο διάβολος και κατά παρακίνηση του διαβόλου και εμείς οι άνθρωποι «αδύνατον ψεύσασθαι Θεόν» (Εβρ. ΣΤ΄18) και ακόμη ότι ο Θεός «πιστός μένει, αρνήσασθαι εαυτόν ου δύναται» (Β΄ Τιμ. Β΄,13). Δηλαδή: «Δεν μπορεί ποτέ να αρνηθεί τον εαυτόν του ο Θεός και να αθετήσει τις υποσχέσεις του».

Για να μπορέσει, όμως κανείς, να αντιληφθεί την Παντοδυναμία του Θεού και την Αγάπη Του είναι αναπόφευκτη η προσωπική προσέγγιση του Θεού, διότι η σχέση μας με τον Θεό είναι η εντελώς προσωπική και απερίγραπτη εμπειρία, που βιώνουμε οντολογικά μαζί Του. Να αισθανόμαστε διαρκώς και πάντοτε την παρουσία Του, διότι ο χρόνος μαζί με τον τόπο δηλώνουν μια παρουσία και ότι ο Θεός ενεργεί, δηλαδή, λειτουργεί ανάμεσα στους ανθρώπους, βιώνεται η δράση Του, πιστοποιείται αντικειμενικά η παρουσία Του, συνειδητοποιείται προσωπικά η ενέργειά Του μέσα στη διαχρονική ζωή και πραγματικότητα, αλλιώτικα θα ζούμε μέσα στην καταθλιπτική μοναξιά μας. Σε μια μοναξιά, στην οποία «ο άλλος είναι η κόλασή μου», όπως λέγει ο Σάτρ. Αυτό δηλαδή, που πρέπει να βιώνουμε είναι τα λόγια του στάρετς Ζωσιμά στους «Αδελφούς Καραμαζόφ» του Ντοστογιέφσκι, όπου ο «καθένας είναι υπεύθυνος για όλους και για όλα μέσα στον κόσμο μας».

Αν θελήσουμε να περιγράψουμε τα δεινά των ημερών μας δεν θα ήταν παράλογο να θυμηθούμε τον Ντοστογιέφσκι που είναι εξαιρετικά επίκαιρος. Αναφερόμενος στη μοναξιά και στην απομόνωση λέγει προφητικά ότι «η μοναξιά και η απομόνωση βασιλεύει παντού κι ιδιαίτερα στον αιώνα μας, μα που ακόμα δεν ολοκληρώθηκε και δεν πέρασε η εποχή της. Γιατί τώρα ο καθένας προσπαθεί να ξεχωρίσει όσο μπορεί τον εαυτό του από τους άλλους, θέλει να δοκιμάσει όλη την πληρότητα της ζωής εν εαυτώ, όμως αυτές οι προσπάθειες δεν καταλήγουν σε πληρότητα ζωής, μα σε ολοκληρωτική αυτοκτονία, γιατί αντί να εκπληρώσει τον προορισμό του, πέφτει στην απομόνωση. Όλοι στον αιώνα μας χώρισαν και γίνανε μονάδες, ο καθένας αποτραβιέται στην μοναξιά του, ο καθένας απομακρύνεται από τον άλλον, κρύβεται και κρύβει το έχειν του και καταλήγει να απωθεί τους ομοίους του και να απωθείται από αυτούς».

Συνεπώς δεν έχουμε πολλές επιλογές, για να βρεθούμε στην ορθή πορεία προς τη σωτηρία μας, παρά να αλλάξουμε τρόπο και στάση ζωής, δηλαδή να μετανοήσουμε. Αυτό ακριβώς, που ζήτησε ο Χριστός από τον πλούσιο άρχοντα, λέγοντάς του να μοιράσει το πλεόνασμα της περιουσίας του στους πτωχούς. Ίσως κάποιος πει. Εμείς ποίο πλεόνασμα να μοιράσουμε; Εδώ μας παίρνουν και το υστέρημά μας. Μας καταληστεύουν. Όντως, εμείς δεν έχουμε πλεόνασμα υλικής αξίας. Έχουμε, όμως, τη δυνατότητα και το χρέος, να σταθούμε ο ένας κοντά στον άλλο και όλοι μαζί κοντά στο Θεό, κοντά στην αγάπη του Θεού, με πίστη και προσευχή, με υπομονή και ελπίδα και ταυτόχρονα «γρηγορούντες και μη καθεύδοντες», διότι όντως «τα αδύνατα παρά ανθρώποις δυνατά εστί παρά τω Θεώ»!

Του Πρωτ. Γεωργίου Σούλου

«Βηθλεέμ, ετοιμάζου, ευτρεπιζέσθω η φάτνη»

Η εορτή της κατά σάρκα Γεννήσεως του Κυρίου μας ιησού Χριστού αποτελεί τη δεύτερη μεγάλη Δεσποτική εορτή του χρι­στιανικού εορτολογίου. Μέχρι τα μέσα του Δ΄ αιώνα η Εκκλησία της, καθ’ ημάς Ανατολής συνεόρταζε τη Γέννηση και τη Βάπτιση του Χρι­στού την 6^η Ιανουα­ρίου, που ονοζόταν εορτή των Επιφανείων. Η εορτή, ως Χριστούγεννα, που εορτάζουμε την 25^η Δεκεμβρίου εισήχθη στήν Ανατολή από τη Δύση, περί τα τέλη του Δ΄ αἰώνα.

Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος,  μιλώντας, για την εορτή των Χριστουγέννων, την ονομάζει «μητρόπολιν πασών τῶν ἑορτῶν» (PG 48, 752) και μας πληροφορεί, περί τό 386, ότι «ούπω δέ­κατόν εστιν έτος, εξ ου δήλη και γνώριμος ημίν αύτη η ημέρα γε­γένηται» (PG 49, 351). Με τον διαχωρισμό της ως τότε, ενιαίας εορτής και την καθιέρωση τριών ξεχωριστών εορτών, α) τῆς Γεννήσεως την 25^η Δεκεμ­βρίου, β) της Περιτομής την 1^η Ιανουα­ρί­ου και γ) της Βαπτίσεως την 6^η Ιανουα­ρί­ου, διαμορφώθηκε το λεγόμενο Δωδεκαήμερο, δηλαδή, το εόρ­τιο χρονικό διάστημα από τις 25 Δεκεμβρίου ως τίς 6 Ἰανουα­ρίου. Έτσι διασώθηκε η αρχαία ενότητα των δύο μεγά­λων εορτών της Γεννήσεως και της Βαπτίσεως του Κυρίου.

Η μεγάλη σημασία που απέκτησε με την πάροδο του χρό­νου στη συνείδηση της Εκκλησίας η νέα εορτή των Χριστουγέν­νων, αποτέλεσαν τις προϋποθέσεις, για την καθιέρωση της προ των Χρι­στουγέννων νηστείας, αλληλεπιδρώντας η   ήδη υπάρχουσα τεσσαρακονθήμερη νηστεία της Μεγάλης Τεσσα­ρα­κοστής, που προηγείτο του Πάσχα. Όπως η εορτή, έτσι και η νηστεία, ως προετοιμασία για την υπο­δοχή της Γεννήσεως του Σωτήρος, εμφανίστηκε αρχικά στη Δύση, όπου η νηστεία αυτή ονομαζόταν νηστεία του αγίου Μαρτίνου, επειδή άρχιζε από την εορτή του αγίου τούτου της Δυ­τικής Εκκλησίας. Το ίδιο επικράτησε και εν πολλοίς, σε εμάς στην Ανατολή, όπου κάποιοι, ακόμα και τώρα,  τη νηστεία των Χριστουγέννων ονομάζουν, σαν τη νηστεία του αγίου Φιλίππου, επει­δή προφανώς, αρχίζει την επομένη της μνήμης του Αποστόλου Φιλίππου.

Εκτός, λοιπόν, από τη νηστεία της Μεγάλης Τεσσα­ρακοστής η Αγία Εκκλησία, δια των αγίων Πατέρων, θέσπισε και τη νηστεία των Χριστουγέννων, η οποία διαρκεί και αυτή σαράντα ημέρες, χωρίς να έχει την αυστηρότητα της νη­στείας της Μεγάλης Τεσσαρακοστής.  Η νηστεία των  Χριστουγέννων αρχίζει τη 15^η Νοεμβρί­ου καί ολοκληρώνεται την 24^η Δεκεμβρίου, παραμονή της εορτής της Γεννήσεως του Κυρίου.

Με τον όρο «νηστεία» δηλώνουμε κάθε αποχή από κάποια τρόφιμα, τα οποία έχει καθιερώσει η Ορθόδοξη  Εκκλησία μας, με σκοπό να τιμήσει ένα συγκεκριμένο γεγονός του λειτουργικού κύκλου της και να προετοιμάσει τους πιστούς γι' αυτόν. Η νηστεία είναι προτροπή του ίδιου του Θεού και όχι εφεύρημα κάποιων ανθρώπων, που ήθελαν να διασκεδάσουν την πείνα των καταπιεσμένων, όπως κάποιοι, υποστηρίζουν. Ας μη μας διαφεύγει η προτροπή του Κυρίου, ο οποίος μας είχε διαβεβαιώσει, ότι το γένος των δαιμόνων δεν εκδιώκεται, παρά μόνο με νηστεία και προσευχή.

Οι πρώτες ιστορικές μαρτυρίες, που έχουμε για τη νηστεία προ των Χριστουγέννων, ανάγονται για τη Δύση, στον Ε' αιώνα και για την Ανατολή στον ΣΤ΄ αἰώνα. Από τους ανατολικούς συγγραφείς σ’ αυτήν αναφέρονται ο Αναστάσιος Σιναΐτης, ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Νικηφόρος ο Ομολογητής, ο άγιος Θεόδωρος ο Στουδίτης, καθώς επίσης και ο Πατριάρχης Αντιοχείας Θεό­δωρος Βαλσαμών.  Η νηστεία κατ’ αρχάς, καθώς φαίνεται, ήταν μικρής διάρ­κειας. Ο Θεόδωρος Βαλσαμών, που γράφει περί τον ΙΒ΄ αιώνα, μας πληροφορεί, για τα όσα ίσχυαν στην επο­χή του και την ονομάζει «επταήμερον». Όμως υπό την επί­δρα­ση της νηστείας της Μεγάλης Τεσσαρακοστής επεξετάθη και αυτή σε σαράντα μέρες, χωρίς εν τούτοις, να προσλάβει την αυστηρό­τητα της πρώτης.

Ολόκληρη τη διάρκεια του σα­ρανταημέρου δεν καταλύουμε κρέας, γαλακτερά και αυγά. Αντί­θε­τα, επιτρέπεται να καταλύουμε ψάρι όλες τις μέρες, εκτός Τετάρτης και Παρασκευής, από την αρχή μέχρι και τη 17^η Δεκεμβρίου. Ψάρι καταλύουμε επίσης και κατά την εορτή των Εισοδίων της Θεοτόκου, οποιαδήποτε μέρα κι αν συμπέσει. Από τη 18^η μέχρι και την 24^η Δεκεμβρίου, παραμονή της εορ­τής, επιτρέπεται η κατάλυση οίνου και ελαίου μόνο, εκτός των ημερών Τετάρτης και Παρασκευής που θα παρεμ­βληθούν.

Ο Μέγας Βασίλειος, μιλώντας για τη νηστεία τη θεωρεί, ότι είναι πολύτιμο δώρο του Θεού, ένας θεσμός πανάρχαιος, που διατηρήθηκε σαν πατρική κληρονομιά κι έφτασε μέχρι τις μέρες μας. Συμβουλεύει δε, λέγοντας, να τη υποδεχθείτε με χαρά. «Δεχθείτε οι φτωχοί τη σύντροφό σας. Δεχθείτε οι υπηρέτες την ανάπαυσή σας. Δεχθείτε την οι πλούσιοι, γιατί σας σώζει από τον κίνδυνο του κορεσμού και νοστιμίζει όσα η συνεχής απόλαυση ανοσταίνει. Δεχθείτε την οι ασθενείς, σαν  μητέρα της υγείας και οι υγιείς, σαν την εξασφάλιση της ευεξίας». Προτρέπει, επίσης, να αποφεύγουμε τον ισχυρισμό, ότι δεν μπορούμε να νηστέψουμε, φέρνοντας ως πρόφαση ασθένειες και σωματική αδυναμία, διότι το ίδιο ταλαιπωρείται το σώμα με την πολυφαγία. Άλλωστε, συνεχίζει ο Μ. βασίλειος, τι είναι ευκολότερο για το σώμα, να περάσει τη νύχτα μ’ ένα ελαφρό δείπνο ή να πέσει στο κρεβάτι βαρύ απ’ την πολυφαγία; Μπορεί ν’ αναπαυθεί έτσι ή θα στριφογυρίζει παραφορτωμένο και ταλαίπωρο; Ποιο πλοίο μπορεί να κυβερνήσει ευκολότερα ένας καπετάνιος και να το σώσει σε μια θαλασσοταραχή, το βαρυφορτωμένο ή εκείνο που έχει το κανονικό του φορτίο; Το βαρυφορτωμένο δεν θα το βυθίσει μια μικρή τρικυμία; Έτσι και τα σώματα, όταν ταλαιπωρούνται με την πολλή τροφή, εύκολα υποκύπτουν στις αρρώστιες. Ενώ όταν τρέφονται ελαφρά, διατηρούν την καλή τους υγεία.

Εις ό,τι αφορά την πνευματικότητα της νηστείας, ο Μ. Βασίλειος, διατυπώνει την άποψη, ότι η  νηστεία ενισχύει την προσευχή και ότι  είναι ισχυρό όπλο εναντίον των δαιμόνων. «Αυτό το δαιμονικό γένος δεν μπορεί να διωχθεί με κανένα άλλο μέσο, παρά μόνο με την προσευχή και τη νηστεία», είπε ο Κύριος στην περίπτωση του δαιμονισμένου νέου (Μάρκ. 9:29). Παράλληλα ο Μ. Βασίλειος διδάσκει, ότι δεν πρέπει να περιορίζουμε τη νηστεία μόνο στη δίαιτα, διότι αληθινή νηστεία, λέγει, δεν είναι μόνο η αποχή από ορισμένα φαγητά, αλλά «αλλοτρίωση των παθών», δηλαδή η αποξένωση από τα πάθη και τις αμαρτίες. Να συγχωρούμε τον πλησίον μας, για κάθε τη λύπη μας προξένησε ή για το κακό που σου έκανε. Διαφορετικά, μολονότι δεν τρως κρέας, τρως τον ίδιο τον αδελφό σου. Μολονότι εγκρατεύεσαι στο κρασί, δεν εγκρατεύεσαι στις κακολογίες. Μολονότι νηστεύεις ως το βράδυ, ξοδεύεις την ημέρα σου στα δικαστήρια.

Η Αγία Γραφή αναφέρει: «Ουαί …οἱ μεθύοντες ἄνευ οἴνου», δηλαδή, «Αλίμονο σ’ αυτούς που μεθάνε χωρίς κρασί» (Ησ. 28:1). Τέτοια μέθη είναι ο θυμός, που κάνει την ψυχή να παραφρονήσει. Είναι επίσης ο φόβος, που παραλύει τη διάνοια. Γενικά, κάθε πάθος που ζαλίζει το νου, είναι και μια μέθη. Αν λοιπόν θέλεις να νηστέψεις πραγματικά, παροτρύνει ο Μ. Βασίλειος, πρέπει ν’ αποφύγεις όλα τα πάθη.

Στη Φιλοκαλία ο Άγιος Κασσιανό ο Ρωμαίος, γράφει: «Πρώτα θα κάνω λόγο για την εγκράτεια στα φαγητά, η οποία είναι αντίθετη της γαστριμαργίας, και για τον τρόπο των νηστειών και την ποσότητα των φαγητών. Και αυτά, όχι από τον εαυτό μου, αλλά καθώς παραλάβαμε από τους Αγίους Πατέρες. Εκείνοι, λοιπόν, δεν έχουν παραδώσει ένα κανόνα νηστείας, ούτε έναν τρόπο της διατροφής, ούτε το ίδιο μέτρο, γιατί δεν έχουν όλοι την ίδια δύναμη, είτε λόγω ηλικίας, είτε ασθένειας, είτε καλύτερης συνήθειας του σώματος. Έχουν όμως παραδώσει σε όλους ένα σκοπό, να αποφεύγουμε την αφθονία και να αποστρεφόμαστε το χορτασμό της κοιλιάς». Ακόμη ο Άγιος λέγει ότι για την τέλεια καθαρότητα της ψυχής, δεν αρκεί μόνο η εγκράτεια στα φαγητά, άλλά και αποχή από την οργή, από τη λύπη, από την κενοδοξία, από την υπερηφάνεια, διότι αυτά επιφέρουν τη καθαρότητα της ψυχής».

Η νηστεία, όμως κατά την υπόδειξη του Κυρίου μας, δεν έχει νόημα, χωρίς ευχαριστιακή και λειτουργική ζωής. Έτσι, η εκκλησιαστικὴ παράδοση προβλέπει για την περίοδο αυτή την καθημερινή, τέλεση της Θείας Λειτουργίας. Είναι το λεγόμενο «σαρανταλείτουργο» που είναι μια θαυμάσια δυνατότητα για βίωση τὴς μυστηριακῆς καὶ λατρευτικῆς ζωῆς, γιὰ ἐπαφὴ μὲ τὸν πλοῦτο της υμνολογίας και της ακροάσεως των θείων Γραφών, για συχνότερη θεία κοινωνία, για συχνότερη συγκρότηση της εκκλησιαστικῆς κοινότητας.

Ο άγιος Ιγνάτιος ο Θεοφόρος λέγει, να πυκνώσουμε τις συνάξεις μας προς ευχαριστία Θεού και εις δόξαν Αυτού. «Όταν γαρ πυκνώς επί το αυτὸ γίνεσθε, καθαιρούνται οι δυνάμεις του σατανά και λύεται ο όλεθρος αυτού». Η δύναμη της Θείας Λειτουργίας δεν είναι μαγική. Είναι η δύναμη της αγάπης και της ενότητας, εν Χριστῷ. Η Θεία Λειτουργία μας μαθαίνει να συγχωρούμε, να αγαπούμε και να είμαστε ενωμένοι με όλους τους ἀνθρώπους.

Γι’ αυτό άλλωστε προσφέρουμε τα Δώρα μας στο Θεό, τον άρτο και τον οίνο, προσευχόμενοι για ζώντες και κεκοιμημένους αδελφούς μας. Η μνημόνευση των ονομάτων των ζώντων και των κεκοιμημένων προσώπων, είναι έργο πολὺ σημαντικὸ και ιερό, που θεσμοθετήθηκε απὸ τους αγίους Αποστόλους και επιτελείται αδιάλειπτα μέσα στους αιώνες.

Ο άγιοςΙωάννης της Κροστάνδης, λέγει ότι «στην Θεία Λειτουργία τελείται το μυστήριο της αγάπης. Και η αγάπη στην ουσία της είναι μεταδοτική. Η αγάπη, ιδιαίτερα η θεία, σπεύδει να σκορπίσει το φως της, τη χαρά της σε όλους», και συμπληρώνει: «ω αγάπη τελειότατη,  που τα πάντα αγκαλιάζεις! Ω αγάπη ισχυρότατη, τί να προσφέρουμε σαν ευγνωμοσύνη στον Θεό για την αγάπη Του προς εμάς;» Η αγάπη αυτή βρίσκεται στην θυσία τού Χριστού, πού προσφέρεται για την άπελευθέρωσι όλων από κάθε κακία.

Νηστεύοντας με αυτό τον τρόπο, αποφεύγοντας, δηλαδή κάθε είδους αμαρτίας και πάθους, που ενερ­γούνται δια μέσου των αισθήσεών μας, η νηστεία μας, γίνεται ευπρόσδε­κτη στο Θεό και θα  φτάσουμε στην αγία ημέρα των Χριστουγέννων αναγεν­νημένοι, καθαροί και άξιοι της υποδοχής του Μεγάλου Μυστηρίου της Θείας Ενανθρωπίσεως του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού.

Του Πρωτ. Γεωργίου Σούλου

«Βηθλεέμ, ετοιμάζου, ευτρεπιζέσθω η φάτνη»

Η εορτή της κατά σάρκα Γεννήσεως του Κυρίου μας ιησού Χριστού αποτελεί τη δεύτερη μεγάλη Δεσποτική εορτή του χρι­στιανικού εορτολογίου. Μέχρι τα μέσα του Δ΄ αιώνα η Εκκλησία της, καθ’ ημάς Ανατολής συνεόρταζε τη Γέννηση και τη Βάπτιση του Χρι­στού την 6^η Ιανουα­ρίου, που ονοζόταν εορτή των Επιφανείων. Η εορτή, ως Χριστούγεννα, που εορτάζουμε την 25^η Δεκεμβρίου εισήχθη στήν Ανατολή από τη Δύση, περί τα τέλη του Δ΄ αἰώνα.

Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος,  μιλώντας, για την εορτή των Χριστουγέννων, την ονομάζει «μητρόπολιν πασών τῶν ἑορτῶν» (PG 48, 752) και μας πληροφορεί, περί τό 386, ότι «ούπω δέ­κατόν εστιν έτος, εξ ου δήλη και γνώριμος ημίν αύτη η ημέρα γε­γένηται» (PG 49, 351). Με τον διαχωρισμό της ως τότε, ενιαίας εορτής και την καθιέρωση τριών ξεχωριστών εορτών, α) τῆς Γεννήσεως την 25^η Δεκεμ­βρίου, β) της Περιτομής την 1^η Ιανουα­ρί­ου και γ) της Βαπτίσεως την 6^η Ιανουα­ρί­ου, διαμορφώθηκε το λεγόμενο Δωδεκαήμερο, δηλαδή, το εόρ­τιο χρονικό διάστημα από τις 25 Δεκεμβρίου ως τίς 6 Ἰανουα­ρίου. Έτσι διασώθηκε η αρχαία ενότητα των δύο μεγά­λων εορτών της Γεννήσεως και της Βαπτίσεως του Κυρίου.

Η μεγάλη σημασία που απέκτησε με την πάροδο του χρό­νου στη συνείδηση της Εκκλησίας η νέα εορτή των Χριστουγέν­νων, αποτέλεσαν τις προϋποθέσεις, για την καθιέρωση της προ των Χρι­στουγέννων νηστείας, αλληλεπιδρώντας η   ήδη υπάρχουσα τεσσαρακονθήμερη νηστεία της Μεγάλης Τεσσα­ρα­κοστής, που προηγείτο του Πάσχα. Όπως η εορτή, έτσι και η νηστεία, ως προετοιμασία για την υπο­δοχή της Γεννήσεως του Σωτήρος, εμφανίστηκε αρχικά στη Δύση, όπου η νηστεία αυτή ονομαζόταν νηστεία του αγίου Μαρτίνου, επειδή άρχιζε από την εορτή του αγίου τούτου της Δυ­τικής Εκκλησίας. Το ίδιο επικράτησε και εν πολλοίς, σε εμάς στην Ανατολή, όπου κάποιοι, ακόμα και τώρα,  τη νηστεία των Χριστουγέννων ονομάζουν, σαν τη νηστεία του αγίου Φιλίππου, επει­δή προφανώς, αρχίζει την επομένη της μνήμης του Αποστόλου Φιλίππου.

Εκτός, λοιπόν, από τη νηστεία της Μεγάλης Τεσσα­ρακοστής η Αγία Εκκλησία, δια των αγίων Πατέρων, θέσπισε και τη νηστεία των Χριστουγέννων, η οποία διαρκεί και αυτή σαράντα ημέρες, χωρίς να έχει την αυστηρότητα της νη­στείας της Μεγάλης Τεσσαρακοστής.  Η νηστεία των  Χριστουγέννων αρχίζει τη 15^η Νοεμβρί­ου καί ολοκληρώνεται την 24^η Δεκεμβρίου, παραμονή της εορτής της Γεννήσεως του Κυρίου.

Με τον όρο «νηστεία» δηλώνουμε κάθε αποχή από κάποια τρόφιμα, τα οποία έχει καθιερώσει η Ορθόδοξη  Εκκλησία μας, με σκοπό να τιμήσει ένα συγκεκριμένο γεγονός του λειτουργικού κύκλου της και να προετοιμάσει τους πιστούς γι' αυτόν. Η νηστεία είναι προτροπή του ίδιου του Θεού και όχι εφεύρημα κάποιων ανθρώπων, που ήθελαν να διασκεδάσουν την πείνα των καταπιεσμένων, όπως κάποιοι, υποστηρίζουν. Ας μη μας διαφεύγει η προτροπή του Κυρίου, ο οποίος μας είχε διαβεβαιώσει, ότι το γένος των δαιμόνων δεν εκδιώκεται, παρά μόνο με νηστεία και προσευχή.

Οι πρώτες ιστορικές μαρτυρίες, που έχουμε για τη νηστεία προ των Χριστουγέννων, ανάγονται για τη Δύση, στον Ε' αιώνα και για την Ανατολή στον ΣΤ΄ αἰώνα. Από τους ανατολικούς συγγραφείς σ’ αυτήν αναφέρονται ο Αναστάσιος Σιναΐτης, ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Νικηφόρος ο Ομολογητής, ο άγιος Θεόδωρος ο Στουδίτης, καθώς επίσης και ο Πατριάρχης Αντιοχείας Θεό­δωρος Βαλσαμών.  Η νηστεία κατ’ αρχάς, καθώς φαίνεται, ήταν μικρής διάρ­κειας. Ο Θεόδωρος Βαλσαμών, που γράφει περί τον ΙΒ΄ αιώνα, μας πληροφορεί, για τα όσα ίσχυαν στην επο­χή του και την ονομάζει «επταήμερον». Όμως υπό την επί­δρα­ση της νηστείας της Μεγάλης Τεσσαρακοστής επεξετάθη και αυτή σε σαράντα μέρες, χωρίς εν τούτοις, να προσλάβει την αυστηρό­τητα της πρώτης.

Ολόκληρη τη διάρκεια του σα­ρανταημέρου δεν καταλύουμε κρέας, γαλακτερά και αυγά. Αντί­θε­τα, επιτρέπεται να καταλύουμε ψάρι όλες τις μέρες, εκτός Τετάρτης και Παρασκευής, από την αρχή μέχρι και τη 17^η Δεκεμβρίου. Ψάρι καταλύουμε επίσης και κατά την εορτή των Εισοδίων της Θεοτόκου, οποιαδήποτε μέρα κι αν συμπέσει. Από τη 18^η μέχρι και την 24^η Δεκεμβρίου, παραμονή της εορ­τής, επιτρέπεται η κατάλυση οίνου και ελαίου μόνο, εκτός των ημερών Τετάρτης και Παρασκευής που θα παρεμ­βληθούν.

Ο Μέγας Βασίλειος, μιλώντας για τη νηστεία τη θεωρεί, ότι είναι πολύτιμο δώρο του Θεού, ένας θεσμός πανάρχαιος, που διατηρήθηκε σαν πατρική κληρονομιά κι έφτασε μέχρι τις μέρες μας. Συμβουλεύει δε, λέγοντας, να τη υποδεχθείτε με χαρά. «Δεχθείτε οι φτωχοί τη σύντροφό σας. Δεχθείτε οι υπηρέτες την ανάπαυσή σας. Δεχθείτε την οι πλούσιοι, γιατί σας σώζει από τον κίνδυνο του κορεσμού και νοστιμίζει όσα η συνεχής απόλαυση ανοσταίνει. Δεχθείτε την οι ασθενείς, σαν  μητέρα της υγείας και οι υγιείς, σαν την εξασφάλιση της ευεξίας». Προτρέπει, επίσης, να αποφεύγουμε τον ισχυρισμό, ότι δεν μπορούμε να νηστέψουμε, φέρνοντας ως πρόφαση ασθένειες και σωματική αδυναμία, διότι το ίδιο ταλαιπωρείται το σώμα με την πολυφαγία. Άλλωστε, συνεχίζει ο Μ. βασίλειος, τι είναι ευκολότερο για το σώμα, να περάσει τη νύχτα μ’ ένα ελαφρό δείπνο ή να πέσει στο κρεβάτι βαρύ απ’ την πολυφαγία; Μπορεί ν’ αναπαυθεί έτσι ή θα στριφογυρίζει παραφορτωμένο και ταλαίπωρο; Ποιο πλοίο μπορεί να κυβερνήσει ευκολότερα ένας καπετάνιος και να το σώσει σε μια θαλασσοταραχή, το βαρυφορτωμένο ή εκείνο που έχει το κανονικό του φορτίο; Το βαρυφορτωμένο δεν θα το βυθίσει μια μικρή τρικυμία; Έτσι και τα σώματα, όταν ταλαιπωρούνται με την πολλή τροφή, εύκολα υποκύπτουν στις αρρώστιες. Ενώ όταν τρέφονται ελαφρά, διατηρούν την καλή τους υγεία.

Εις ό,τι αφορά την πνευματικότητα της νηστείας, ο Μ. Βασίλειος, διατυπώνει την άποψη, ότι η  νηστεία ενισχύει την προσευχή και ότι  είναι ισχυρό όπλο εναντίον των δαιμόνων. «Αυτό το δαιμονικό γένος δεν μπορεί να διωχθεί με κανένα άλλο μέσο, παρά μόνο με την προσευχή και τη νηστεία», είπε ο Κύριος στην περίπτωση του δαιμονισμένου νέου (Μάρκ. 9:29). Παράλληλα ο Μ. Βασίλειος διδάσκει, ότι δεν πρέπει να περιορίζουμε τη νηστεία μόνο στη δίαιτα, διότι αληθινή νηστεία, λέγει, δεν είναι μόνο η αποχή από ορισμένα φαγητά, αλλά «αλλοτρίωση των παθών», δηλαδή η αποξένωση από τα πάθη και τις αμαρτίες. Να συγχωρούμε τον πλησίον μας, για κάθε τη λύπη μας προξένησε ή για το κακό που σου έκανε. Διαφορετικά, μολονότι δεν τρως κρέας, τρως τον ίδιο τον αδελφό σου. Μολονότι εγκρατεύεσαι στο κρασί, δεν εγκρατεύεσαι στις κακολογίες. Μολονότι νηστεύεις ως το βράδυ, ξοδεύεις την ημέρα σου στα δικαστήρια.

Η Αγία Γραφή αναφέρει: «Ουαί …οἱ μεθύοντες ἄνευ οἴνου», δηλαδή, «Αλίμονο σ’ αυτούς που μεθάνε χωρίς κρασί» (Ησ. 28:1). Τέτοια μέθη είναι ο θυμός, που κάνει την ψυχή να παραφρονήσει. Είναι επίσης ο φόβος, που παραλύει τη διάνοια. Γενικά, κάθε πάθος που ζαλίζει το νου, είναι και μια μέθη. Αν λοιπόν θέλεις να νηστέψεις πραγματικά, παροτρύνει ο Μ. Βασίλειος, πρέπει ν’ αποφύγεις όλα τα πάθη.

Στη Φιλοκαλία ο Άγιος Κασσιανό ο Ρωμαίος, γράφει: «Πρώτα θα κάνω λόγο για την εγκράτεια στα φαγητά, η οποία είναι αντίθετη της γαστριμαργίας, και για τον τρόπο των νηστειών και την ποσότητα των φαγητών. Και αυτά, όχι από τον εαυτό μου, αλλά καθώς παραλάβαμε από τους Αγίους Πατέρες. Εκείνοι, λοιπόν, δεν έχουν παραδώσει ένα κανόνα νηστείας, ούτε έναν τρόπο της διατροφής, ούτε το ίδιο μέτρο, γιατί δεν έχουν όλοι την ίδια δύναμη, είτε λόγω ηλικίας, είτε ασθένειας, είτε καλύτερης συνήθειας του σώματος. Έχουν όμως παραδώσει σε όλους ένα σκοπό, να αποφεύγουμε την αφθονία και να αποστρεφόμαστε το χορτασμό της κοιλιάς». Ακόμη ο Άγιος λέγει ότι για την τέλεια καθαρότητα της ψυχής, δεν αρκεί μόνο η εγκράτεια στα φαγητά, άλλά και αποχή από την οργή, από τη λύπη, από την κενοδοξία, από την υπερηφάνεια, διότι αυτά επιφέρουν τη καθαρότητα της ψυχής».

Η νηστεία, όμως κατά την υπόδειξη του Κυρίου μας, δεν έχει νόημα, χωρίς ευχαριστιακή και λειτουργική ζωής. Έτσι, η εκκλησιαστικὴ παράδοση προβλέπει για την περίοδο αυτή την καθημερινή, τέλεση της Θείας Λειτουργίας. Είναι το λεγόμενο «σαρανταλείτουργο» που είναι μια θαυμάσια δυνατότητα για βίωση τὴς μυστηριακῆς καὶ λατρευτικῆς ζωῆς, γιὰ ἐπαφὴ μὲ τὸν πλοῦτο της υμνολογίας και της ακροάσεως των θείων Γραφών, για συχνότερη θεία κοινωνία, για συχνότερη συγκρότηση της εκκλησιαστικῆς κοινότητας.

Ο άγιος Ιγνάτιος ο Θεοφόρος λέγει, να πυκνώσουμε τις συνάξεις μας προς ευχαριστία Θεού και εις δόξαν Αυτού. «Όταν γαρ πυκνώς επί το αυτὸ γίνεσθε, καθαιρούνται οι δυνάμεις του σατανά και λύεται ο όλεθρος αυτού». Η δύναμη της Θείας Λειτουργίας δεν είναι μαγική. Είναι η δύναμη της αγάπης και της ενότητας, εν Χριστῷ. Η Θεία Λειτουργία μας μαθαίνει να συγχωρούμε, να αγαπούμε και να είμαστε ενωμένοι με όλους τους ἀνθρώπους.

Γι’ αυτό άλλωστε προσφέρουμε τα Δώρα μας στο Θεό, τον άρτο και τον οίνο, προσευχόμενοι για ζώντες και κεκοιμημένους αδελφούς μας. Η μνημόνευση των ονομάτων των ζώντων και των κεκοιμημένων προσώπων, είναι έργο πολὺ σημαντικὸ και ιερό, που θεσμοθετήθηκε απὸ τους αγίους Αποστόλους και επιτελείται αδιάλειπτα μέσα στους αιώνες.

Ο άγιοςΙωάννης της Κροστάνδης, λέγει ότι «στην Θεία Λειτουργία τελείται το μυστήριο της αγάπης. Και η αγάπη στην ουσία της είναι μεταδοτική. Η αγάπη, ιδιαίτερα η θεία, σπεύδει να σκορπίσει το φως της, τη χαρά της σε όλους», και συμπληρώνει: «ω αγάπη τελειότατη,  που τα πάντα αγκαλιάζεις! Ω αγάπη ισχυρότατη, τί να προσφέρουμε σαν ευγνωμοσύνη στον Θεό για την αγάπη Του προς εμάς;» Η αγάπη αυτή βρίσκεται στην θυσία τού Χριστού, πού προσφέρεται για την άπελευθέρωσι όλων από κάθε κακία.

Νηστεύοντας με αυτό τον τρόπο, αποφεύγοντας, δηλαδή κάθε είδους αμαρτίας και πάθους, που ενερ­γούνται δια μέσου των αισθήσεών μας, η νηστεία μας, γίνεται ευπρόσδε­κτη στο Θεό και θα  φτάσουμε στην αγία ημέρα των Χριστουγέννων αναγεν­νημένοι, καθαροί και άξιοι της υποδοχής του Μεγάλου Μυστηρίου της Θείας Ενανθρωπίσεως του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού.